Het spel van leugens - Anna West

 Perceptie is nog geen waarheid !

'Mijn wereld is een toneeldrama geworden 

waarin teksten weinig ruimte laten voor eigen improvisatie.'

Als een alfamannetje met een topcarrière in de politiek zijn status dreigt te verliezen door een uit de hand gelopen driftbui van zijn labiele echtgenote, ontstaat er een web van leugens, een succesvol toneelstuk met een hoofdrolspeelster die uit de productie wil stappen. 

Confronterend

Om hun macht te kunnen uitoefenen proberen dominante mannen vaak anderen te vernederen. Dat is precies wat Peter doet met zijn vrouw Eva. Hij doet dat met woorden, met fysiek geweld en door gebruik te maken van zijn maatschappelijke positie. Omdat Eva uit haar rol dreigt te stappen isoleert hij haar van haar sociale netwerk en verplicht haar tot een behandeling bij een bevriende psychiater. Aan het eind van het boek kun je zijn rancune wel een plaats geven. Hoe hij ermee omgaat blijft natuurlijk verwerpelijk.

De uiterst zwakke positie van de ik-persoon die ook bij de lezer een strop-om-de-nek-gevoel oproept, herinnert je meteen aan de vrouwelijke hoofdpersonages van BA Paris. Dat is uiteraard een compliment. Toch is er ook een belangrijk romantechnisch verschil. Terwijl de Iers-Franse schrijfster een strak plot opbouwt dat langzaam maar zeker het vrouwelijk slachtoffer in haar kracht plaatst, lijdt dit verhaal aan traagheid en zelfs herhaling van feiten. Ook de weg naar het slotakkoord mist intensiteit en overtuigend puzzelwerk. 

Waarneming en werkelijkheid

Hoewel de achterliggende gedachte die speelt met werkelijkheid, waarheid en perceptie, een knappe vondst is en niet alleen de lezer op het verkeerde been zet, word je toch niet meegesleept door dit boek. Ideeën zijn één ding, de uitwerking is een tweede!

★★1/2

Engel van Mesopotamië - Brenda Meuleman

Een vleugellamme engel !

Kun je een recensie beginnen met een lange, diepe zucht? Een zucht die zegt dat je je verheugd hebt op een boek dat niet bracht wat je verwachtte? Een zucht ook omdat kritische uitlatingen over een werkstuk dat zoveel tijd en moeite heeft gekost, je niet lekker zitten? Dat kan... maar eerlijkheid heeft ook een stem!

Veelbelovend uitgangspunt

Laten we beginnen bij het begin en de kansrijke invalshoek. We gaan naar het huidige Irak in de periode na de Eerste Wereldoorlog toen de Britten samen met de Arabieren de Ottomanen verdreven hadden. Het lag voor de hand dat Winston Churchill, die minister van Koloniën was, een mandaatgebied voor ogen had waarbij de aandacht vooral gericht was op de oliebronnen in Mosul. Maar economische activiteiten gedijen alleen bij politieke rust en dat was net het struikelblok in de streken rond Bagdad. Woestijnbewoners, Soennieten, Sjiieten, Koerden, Turken... vormden de heetgebakerde lappendeken die weinig voelde voor nationale eenheid. Omdat de afkeer van de Britten groot was dreigden gewelddadige confrontaties de samenleving te destabiliseren.

Haar tijd ver vooruit

In dit explosieve scenario vinden we Helen King, een doortastende avonturierster, bergbeklimster, archeologe en publiciste die haar hart verloren heeft aan het Midden-Oosten. Terwijl ze moet afrekenen met een gruwelijk schuldgevoel dat haar al een leven lang achtervolgt, probeert ze een evenwicht te vinden tussen trouw aan het thuisland en loyaal zijn aan haar nieuwe wortels. Deze fictieve figuur staat dicht bij de Britse ontdekkingsreizigster en oudheidkundige Gertrude Bell.

So far, so good...

Niet op de afspraak!

Is een interessante thematiek al het halve werk? Helaas niet. In tegendeel: het creatieve proces moet dan nog beginnen. De woorden die het verhaal schrijven moeten nog gevonden worden. En daar gaat het mis. De uitweidingen en zijpaden halen de lezer weg van de hoofdlijn, het plot kabbelt, de spanningsboog zakt voortdurend in, het geheel voelt rommelig aan, de beschrijvingen zijn langdradig, de karakters schuren veel te licht tegen de historische achtergrond... Voortdurend vraag je je af wanneer de auteur je op sleeptouw neemt. Bovendien zijn er teveel invalshoeken: kolonialisme, socio-culturele kwesties, vrouwenmishandeling, suffragettebeweging, armoede in de Engelse arbeidersmilieus, traumaverwerking... De bijbehorende personages strijden tevergeefs om een plek in deze roman. Er worden teveel verhalen in één boek verteld! Bijgevolg komt er niet één goed uit de verf.

Kwaliteit is herkenbaar

Als je pas een andere, veel betere historische roman hebt gelezen valt het gebrek aan kwaliteit nog meer op. Marianne en Theo Hoogstraten hebben met 'Amalia's erfenis' grote indruk gemaakt. Taal en stijl staan volledig in dienst van de plotspelers, de setting en de tijd! Hun research en de verliteraturing ervan zijn van een hoog niveau. De personages zijn gelaagd en beklijven. Strakheid en eenheid gaan hand in hand. Er is geen speld tussen te krijgen. Aan 'Engel van Mesopotamië' raak je een heel speldenkussen kwijt!

★★

Amalia's erfenis - M. Hoogstraaten, Th. Hoogstraaten

Alles voor de dynastie !

Voor alle duidelijkheid: dit verhaal gaat over de 17de eeuwse freule Amalia van Solms die huwde met prins Frederik Hendrik van Oranje en zo haar stempel kon drukken op het Haagse Hof van de stadhouder. De Nederlandse kroonprinses deelt alleen haar naam en iets van haar bloed met haar. 

Machtsbewuste Amalia

De overlevering heeft de Duitse gravin een pittig, ambitieus imago toebedeeld waarbij vriendschappen ondergeschikt zijn aan dynastieke doelstellingen. Bij dat laatste moet je je een sluwe huwelijkspolitiek voorstellen en het zich toeëigenen van taken die in die tijd niet vanzelfsprekend waren voor vrouwen. Die sturende natuur wordt door Marianne en Theo Hoogstraaten perfect in beeld gebracht! Als je hun andere historische fictie gelezen hebt, dan weet je dat dit auteurspaar zeer veel zorg besteedt aan research.

                       

Omdat historische verhalen altijd om een context vragen, krijg je inzicht in de delicate relatie tussen de stadhouder(s) en de Staten van Holland, een bestuurscollege dat ging over financiën, defensie en de benoeming van de stadhouder. Hoewel deze laatste invloedrijk kon zijn als legeraanvoerder, voelde hij zich toch een dienaar van de Staten. Om haar nageslacht onderdanigheid te besparen, heeft de eerzuchtige Amalia er alles aan gedaan om haar kinderen te koppelen aan Europese dynastieën, waaronder het Engelse koningshuis. Meer status, meer macht en minder bemoeienis van burgers, daar ging het haar om. De tijd was nog niet rijp voor een constitutionele monarchie!

Taaldirigenten

Taal en stijl zijn de instrumenten van schrijvers. In 'Amalia's erfenis' wordt dit literaire gereedschap voortreffelijk gehanteerd. De dialogen swingen, de protocollaire taal wisselt op een vanzelfsprekende manier af met informele communicatie. Gesprekken tussen familieleden verhullen bovendien de onderlinge meningsverschillen niet. Dat zorgt voor vinnige, geloofwaardige personages die zich thuis voelen op gala-avonden, bij een koninklijk bezoek of de ontvangst van gezanten maar ook harde klappen te verwerken krijgen.

Natuurlijke schoonheid?

De vrouw die door haar eigenzinnige persoonlijkheid boven haar functie uitsteeg, werd natuurlijk meermaals geportretteerd. Antoon van Dyck, Rembrandt en (volgens dit boek) Rubens kregen die prestigieuze opdracht. Maar of deze afbeeldingen de reputatie van Amalia als opvallend mooie vrouw bevestigen... is zeer de vraag. Vooral als je weet dat schilders hun opdrachtgevers graag een beetje vleiden. Hetzelfde zou je trouwens kunnen zeggen over de begeerde prins Frederik Hendrik. Voor hem geldt wellicht dat macht erotiseert!

★★★★1/2  

Een helpende hand - Celia Dale

Iets te breedsprakerige taalfinesse !

Omdat VPRO Boeken 'Een helpende hand' van Celia Dale opnam in de rubriek 'Twaalf boeken voor een zinderende zomer', was mijn belangstelling voor deze publicatie uit 1966 gewekt.

Vakantieplan

In dit verhaal figureert een kleinburgerlijk echtpaar uit Sussex dat de buitenwereld een keurige façade van Britse beleefdheid voorhoudt. Gaandeweg wordt het duidelijk dat het leven van Mai en Josh Evans gestuurd wordt door een nietsontziende graaicultuur. De oude dame die het stel op vakantie aan de Adriatische Zee ontmoet, wordt meteen tot doelwit en slachtoffer gemaakt. Nadat Cynthie, onder lichte druk, bij hen is ingetrokken, kan ze niet meer ontsnappen aan hun listig, manipulatief plan. Of toch...? Als een Italiaans kamermeisje plots aan hun deur staat, hebben Mai en Josh niet meer alle touwtjes in handen.

Tijdsbeeld

Hoewel het boek niet gedateerd is, krijg je natuurlijk wel typerende gewoonten en situaties uit de jaren '60 mee. Toen ging je je pensioenuitkering op het postkantoor halen, maakte je een plakboek om herinneringen vast te leggen, werd er veel gehandwerkt om de vrije tijd te vullen en was het begrip 'consument' na enkele zuinige decennia een nieuwigheid. Het inkleuren van deze jaren draagt uiteraard bij aan het leesplezier.

Romantechniek

Taal en stijl heeft Celia Dale zeker in de vingers. In het verbaal om de tuin leiden van hun opponenten slaagt het criminele stel met verve! Ze hebben ook bewezen dat bij een geplande moord geen bloed hoeft te vloeien en verdachte omstandigheden vermeden kunnen worden. Toch is dit boek een product van het trage ritme dat bij het leven in de jaren '60 hoort. Niet dat langzaam per definitie slecht is. Vaak is het dat niet behalve als je een roman schrijft met een grote rem op de voortgang van de handeling. In 'Een helpende hand' worden de ontwikkelingen zéér breed uitgesponnen. Daarom zal niet iedereen van dit verhaal kunnen genieten. Zelfs VPRO Boeken kan niet in de geest van elke lezer kruipen;-). 

En als je dit plot in de handen van Freida McFadden zou leggen, dan zou het Italiaanse meisje vast een dominantere rol krijgen en voor een beslissende wending zorgen. Daar zou het vrij povere slotakkoord van dit verhaal zijn voordeel mee doen. Het is duidelijk dat het genre van de psychologische thriller een blij makende ontwikkeling heeft doorgemaakt!  

  

Wie is de beste?

Omdat Ruth Rendell zich bij leven enthousiast heeft uitgelaten over deze collega, dringt een vergelijking tussen beiden zich op. En dan moet je toch vaststellen dat Rendell de koningin is van de vlijmscherp getekende personages die uitblinken in gewiekstheid en het putten uit de meest duistere laag van hun ziel!

  

★★★1/2

In de schaduw van het Alcazar - Sacha Voogd

 Spanning met een ethisch-culturele achtergrond !

Voor wie een hang naar geschiedenis heeft, trekt het woord Alcazar in een boektitel meteen de aandacht. Bij lezen hoort altijd een leermoment, zelfs als je kiest voor een ontspannend plot. Hoewel je binnen de beperkingen van een kortverhaal niet de gelegenheid hebt om achtergronden helemaal uit te werken, geeft Sacha Voogd je een inkijk in het karakter van het kalifaat van Cordoba (10de -11de eeuw). Cordoba was toen trouwens de grootste stad van Europa.

Kalifaat is geen synoniem van extremisme

In combinatie met Wikipedia leer je dat de Noord-Afrikaanse kaliefen gedurende twee eeuwen heersten over het grootste deel van het huidige Spanje en Portugal. Sacha Voogd legt terecht de nadruk op de culturele inbreng van dit bestuur dat in samenwerking met de christelijke en joodse burgers zorgde voor een enorme bibliotheek waarvoor boeken vertaald en gekopieerd werden. Daarbij is de bouwkundige erfenis (denk b.v. aan de Mesquita en het Alhambra) indrukwekkend. Hoewel er ook burgerlijke onvrede was, is het een goed idee om de - in deze tijd - beladen term 'kalifaat' (dat trouwens 'opvolgerschap' betekent), te nuanceren. 

'In de schaduw van...' toont bovendien aan dat ook een democratische overheid geen garantie is voor een vreedzame, rechtvaardige samenleving. Historicus Lara, de hoofdpersoon uit dit verhaal, wordt tijdens haar werk voor de stadsuniversiteit geconfronteerd met een invloedrijke familie die geen middel schuwt om haar criminele inkomsten veilig te stellen. Via haar Amerikaanse vriend die een onderzoeksjournalist is, zie je hoe vrijheid van meningsuiting, zelfs in een rechtsstaat, onder druk kan staan. 

Slotstuk

Interessant is bovendien dat Lara op liefdesvlak een verscheurende keuze moet maken. Ook dat dilemma heeft een ethische drijfveer. Hierbij lopen de grenzen tussen goed en kwaad over elkaar heen. Moraliteit is een complex gegeven! 

Hoewel Sacha Voogd haar lezers dus veel boeiend denkmateriaal geeft, roept het slot vraagtekens op. Het verhaal eindigt niet alleen met veel verwarring in het hoofd van Lara maar ook met een heuse cliffhanger. Heeft de auteur een vervolg in gedachten? Dit plot had alles om netjes afgerond te kunnen worden...

★★★1/2 

Zie ook de recensie van 'Niet met opzet'

Veldheren - Jos de Groot, Peter van Uhm, Mart de Kruif

 Kameraden kijken dwars door elkaar heen!

'De krijgsmacht is een organisatie 

waarin mensen voor elkaar door het vuur moeten gaan. 

Maar jij moet ook voor je mensen door het vuur gaan.'

Dat vorm én inhoud belangrijk zijn voor een boek, toont 'Veldheren' goed aan! De militaire ervaringsdeskundigen Peter van Uhm en Mart de Kruif hebben de hulp ingeroepen van journalist Jos de Groot om hun kennis en inzichten op een transparante manier tot bij het brede publiek te brengen.

Een complex vak
Met z'n drieën nemen ze de lezer mee naar allerlei aspecten van de krijgsmacht. Theoretische kennis, training, tactiek, veldanalyse... zijn voor de hand liggende thema's maar ook onderwerpen zoals militarisering van de ruimte, cyberoorlog, de delicate relatie tussen politiek en defensie, harde bezuinigingen na de Koude Oorlog, historische veldslagen, het belang van afschrikking enz. komen aan bod. 

Veel nadruk wordt gelegd op de vrijheid van handelen van de eenheidscommandanten. Strakke top-down richtlijnen werken verlammend en missen zo hun doel in de voortdurend veranderende situatie op de grond. Toch blijkt dat de meest cruciale rol is weggelegd voor het hoofd van de doorsnee soldaat. De militair moet over teamspirit beschikken, zorg willen dragen voor de collega's in zijn buurt en zijn ratio laten heersen over zijn angst. 'In de krijgsmacht gaan keuzes over mensenlevens', kun je lezen.

Betrokkenheid
Het is niet toevallig dat de generaals-buiten-dienst Peter van Uhm en Mart de Kruif uit een geëngageerd nest komen. Beiden hadden een familielid dat tijdens WO II actief was in het verzet. Zij onderschrijven allebei de beroemde quote van John F. Kennedy: 'My fellow Americans, ask not what your country can do for you, ask what you can do for your country.'
Dienstbaarheid veronderstelt bescheidenheid, een eigenschap die hen erg siert! Kritisch naar jezelf kijken helpt daarbij!

Naast overeenkomsten zijn er natuurlijk ook verschillen. Terwijl Mart een man van de actie is, de Feyenoord-fan die parallellen trekt tussen voetbal en defensie, heeft Peter het geduld om met de minister aan tafel te zitten en een plan op te maken dat zijn hart soms doet bloeden. Toch hebben hun wegen zich vaak en op een intense manier gekruist. De twee doorwinterde militairen kijken dwars door elkaar heen!

Een toegankelijk boek
Is dit een zwaar op de hand boek over erg sombere tijden? Of een theoretisch werk voor insiders? Zeker niet! De journalistieke hand van Jos de Groot loodst elke geïnteresseerde met gemak door een intrigerende wereld vol beschouwingen en verhalen. En wanneer de heren aan het woord zijn, trekken ze ons op een concrete, levendige manier naar hun biotoop toe. Ook voor een streepje humor is er ruimte. Zo leer je dat landmachters nooit een witte onderbroek dragen... 

Als je je begeeft in een rijk maar complex milieu blijf je altijd met vragen achter. Dat gebeurt ook tijdens en na het lezen van dit boek. Zoals... Kunnen jullie hier een voorbeeld van geven? Hoezo moeten soldaten elkaar blindelings vertrouwen? Mensen maken toch altijd fouten. Mag ik eens mee op oefening? Als je nooit voetbal hebt gespeeld, begrijp je het spelletje en de moeilijkheidsgraad ervan toch ook niet helemaal. En durft Mart de telefoon nog opnemen;-)?

Nooit uitgeleerd

Met die vragen en andere kwesties kun je wellicht terecht bij de podcast van de veldheren. Of misschien neem je genoegen met een ander citaat van John F. Kennedy: 'One person can make a difference, and everyone should try!' En dat is wat deze kanjers doen!

★★★★

Alle tijden zijn onzeker - Joke van Leeuwen

Spraakverwarring tussen 

onbuigzame en vrije geesten !

 

'(De Buitenlandse) is niet bij machte het ritueel te veranderen, 

want ze is niet van zichzelf.'

De kloof tussen ontbering en rijkdom heeft op heel wat momenten in de geschiedenis geleid tot een explosie van geweld. Ook in de jaren voor de Franse Revolutie zorgen gore armoede tegenover adellijke luxe voor een klimaat van bitterheid dat een uitweg zou vinden in een gewapende opstand. Parijs kent onzekere tijden! 

Bovendien heerst er rond 1783, het jaar waarin deze roman zich afspeelt, een klimaat van onverdraagzaamheid, tunnelvisie en eigen gelijk. De Habsburgse koningin is vaak de kop van jut. Ze wordt denigrerend 'l'Autrichienne' genoemd, 'de Buitenlandse' in dit boek. Volgens veel burgers staat Marie Antoinette symbool voor de verspilzucht en het dédain van de bestuurders die zich niet bekommeren om het lijden van de grote onderklasse en het land meesleuren in eindeloze oorlogen. Deze ongenuanceerde denkers houden er geen rekening mee dat de echtgenote van hun koning van het boerenleven houdt, liefst eenvoudige mousselinejurken draagt, arme kinderen adopteert en heel veel aan liefdadigheid doet. 

De hooggeboren dienstbare

Dat deze, bijna ongeletterde, Oostenrijkse prinses net zoals het gepeupel geen stem heeft (zie citaat boven deze tekst), wordt niet begrepen.

Of zoals Joke van Leeuwen schrijft:

'... omdat haar moeder had bedacht dat ze uitgezonden moest worden naar een natie waar ze met een verlegen jonge kroonprins, ... als twee verzoenende naties in één bed moest gaan liggen.' 

Op dat moment wordt er slechts een begin gemaakt met de onvrijheid van de latere koningin.

Kortzichtigheid vind je ook bij bijbelvaste gelovigen die zich geen wereld buiten een dogmatische religie kunnen voorstellen. In tegenstelling tot de vrije geesten die kleine stappen zetten in de richting van de wetenschap, deelt de straatprediker Gaston zijn medeburgers op in godsgetrouwen en afvalligen. Hij 'kent de waarheid en al die anderen niet'. Bliksem is elektriciteit voor de ene, de toorn van de Almachtige voor de ander!

Een te vlak verhaal

'Alle tijden zijn onzeker' is geschreven in een zwierige, weelderige stijl die afwisselend de ratio, de zintuigen en de emoties laat spreken... of wat relativerende humor toevoegt. Toch verliest de auteur zich te vaak in uitdijende beschrijvingen in plaats van in te zetten op de voortgang van het verhaal en naar een climax toe te werken. Bovendien mis je confrontaties tussen personages en andere psychologische ontwikkelingen. Je hebt de indruk als een drone boven de stad te vliegen zonder ooit midden in het gewoel te landen.

Zoals de titel al suggereert heeft het verleden altijd met het heden te maken. Religieuze fanatici, simplistische denkers, ongecultiveerden die zich verliezen in complotdenken en anti-wetenschappelijke dwalingen, Capitoolbestormers, irrationele vaccinweigeraars enz. vinden hun gelijken in de eeuwen die achter ons liggen. Helaas is de mens niet in staat om te leren van de barbarij die deze burgers aanrichten! 

Literair eerbetoon

Tijdens de openingsshow van de Olympische Spelen in Parijs werd de Franse Revolutie gevierd met het nationale motto 'liberté, égalité, fraternité'... terwijl Marie Antoinette op de tonen van operamuziek naar de kerkers van de Conciergerie werd gebracht. In 1793 werd ze van daar naar de Place de la Concorde vervoerd waar even later haar hoofd onder de guillotine terecht kwam. De extremistische sansculottes die de revolutie aanjoegen hadden geen 'liberté' of 'fraternité' in gedachten voor de weerloze koningin! 

Gelukkig kunnen boeken een door pamfletten en spotprenten besmeurd imago oppoetsen!

★★★1/2

De laatste steen - M.J. Arlidge

Twee meiden met grote dromen !

'Ze vraagt zich af of de loyaliteit van het schoolplein 

haar blind heeft gemaakt voor de waarheid.'

 

Als rechercheur Jennie Whitmore de leiding krijgt over het onderzoek naar de moord op haar boezemvriendin Hannah, zo'n dertig jaar geleden, moet ze hard haar best doen om emoties en nuchterheid van elkaar te scheiden. Hoe dieper ze in het onderzoek geraakt, hoe heftiger de feiten die het dossier stofferen. Haar geloof in anderen krijgt een flinke dreun! 

Presteren onder druk

Jennie beseft dat 'als ze dit onderzoek tot het eind toe wil blijven leiden, ze zich zal moeten wapenen'! Ook tegenover haar chef die grote moeite heeft met het gedeelde (school)verleden van de rechercheur en het slachtoffer. Toch is Jennie van onschatbare waarde omdat haar herinneringen aan de tijd voor de moord haar in staat stellen onwaarheden te ontdekken in de verhalen van de getuigen. 

'De laatste steen' is een whodunit die opgebouwd is uit het voortschrijdend inzicht van de speurders. In een wat kale maar functionele taal neemt M.J. Arlidge je mee in een gedegen maar niet erg beklijvend plot. Deze auteur met naam en faam is geen begenadigd verteller. Een beetje kort door de bocht gezegd: een verhaal is meer dan een constructie! Met andere woorden, de structuur dringt zich een weg doorheen de fictie. Jammer dat het groot aantal verhoren en bijbehorende beschouwingen aan de wijdlopige kant zijn en de vaart uit de literaire handeling halen. Toch zorgt het slotakkoord voor een pluim op de hoed van de schrijver! Als een gruwelijk einde ook mooi en ontroerend kan zijn, dan is de ontknoping van 'De laatste steen' daar een voorbeeld van!

Waar het echt om gaat!

Als je afstand neemt zie je dat het ook een boek is over verloren dromen, ideaalbeelden die struikelen over de grens tussen jong zijn en volwassen worden. Hannah en Jennie wilden naar Londen vertrekken om het helemaal te gaan maken in de wereld van de modellen en de fotografie. Hannah was beeldschoon en Jennie kon met haar camera schoonheid creëren. Het ene meisje werd ingehaald door de tijd, het andere was niet sterk genoeg om de stap alleen te zetten. Dertig jaar later kan Jennie de schuldige(n) laten boeten en zichzelf verlossen van een deel van haar wroeging. Een hartsvriendin hoor je immers te beschermen! Omdat de fotografiedroom niet is doorgegaan kan Jennie nu zorgen voor gerechtigheid!

★★★1/2