Mevrouw mijn moeder - Yvonne Keuls

 Een boom die je niet kon verplanten !

'Elk druppeltje cultuur dat ik kon opdrinken, 

moest ik van haar drinken.'

Niet alle moeders houden zich bezig met huishoudelijke taken. Ook de Indische moeder van Yvonne Keuls niet. Dat had alles te maken met het standengevoel dat ze uit de voormalige kolonie had meegebracht. In tempo doelou was er een meid of een knecht voor elke denkbare taak in of rond het huis. Bij dat Indische hoorde ook de corrigerende tik die wel eens pijn kon doen. Dan zwierde ze de puntige hak van een slipper naar het kinderhoofdje of liet ze haar middelvinger tegen een oorlel knallen. 

Een opvoeding op stand

Het speerpunt van nonja's (mevrouw) opvoeding was de cultuur. De tiener Yvonne werd meermaals per week naar het Kurhaus in Scheveningen gestuurd waar haar jeugdabonnement recht gaf op tig voorstellingen. Maar toen ze als volwassene haar intelligentie en gecultiveerdheid wilde richten op een maatschappelijke rol - die van schrijfster en spreker - was mama daar faliekant tegen. Een gehuwde vrouw hoefde geen geld te verdienen, daar had ze haar man voor. Tja, nonja was aan het eind van de 19de eeuw geboren...

Gul was ze wel! Haar 'Indisch' huis stond altijd open voor jongeren die, even of voor jaren, onderdak nodig hadden. De aangespoelden kregen een bed en een keukentafeltje om hun huiswerk aan te maken. Mevrouw Bamberg was trouwens zelf ook een ontheemde. Ze heeft er jaren over gedaan om een paar schoenen te vinden die haar voeten, op een min of meer comfortabele manier, doorheen de Nederlandse winter konden dragen.   

Het zal je moeder maar zijn !

'Het was altijd maar de vraag welke moeder ik zou aantreffen als ik bij haar kwam', schrijft Yvonne Keuls. Mevrouw had een complexe persoonlijkheid waarin plaats was voor een hardnekkige koppigheid, stemmingswisselingen, een logica die ze niet met haar kinderen deelde en een moeilijk hanteerbare relatie met de werkelijkheid. In de laatste fase van haar leven vocht haar aard een onvermijdbaar conflict uit met het verlies van autonomie.   

Het afpellen van die gelaagde ziel was wellicht de grootste uitdaging voor de auteur. Toch is Yvonne Keuls erin geslaagd om een vrouw uit een ander continent en een andere tijd dicht bij de lezer te brengen! Maar wie nog dichter bij nonja komt, is de dochter zelf. Net als de jonge drenkelingen die mama op het droge trok, heeft Yvonne zich al schrijvend om het lot van kwetsbare kinderen bekommerd. Bovendien is schrijven hetzelfde als verhalen vertellen... en dat kon de geboren Soendanese als de beste. Iets verrassender is dat bij een bezoek aan de Indonesische nonja doekoen (mevrouw toverdrank) Yvonnes Westerse rationaliteit een beetje gaat wankelen ten voordele van de Oosterse magie!  

★★★★1/2

Gerard Heineken - Annejet van der Zijl

De man die een steen verlegde in de rivier !

'Zoals gewoonlijk was Gerard er snel bij 

als het om nieuwigheden ging.'

In deze verhalende biografie over de founding father van het bierbedrijf Heineken plaatst Annejet van der Zijl een ambitieuze jonge hond in zijn generatie en zijn tijd.   

Wie jong is heeft de toekomst !

Toen Gerard Heineken in 1841 geboren werd, was van de Gouden 17de Eeuw alleen nog vergane glorie over. Door oorlogen, zwak bestuur en technische achterstand had de handelsnatie de aansluiting gemist met landen die vol inzetten op innovatie en industrialisering. Als Gerard 22 jaar later kiest voor het overnemen van een Amsterdamse brouwerij is dat een gedurfde keuze. Bier was bederfelijk, had veel zorg nodig en vond maar moeizaam zijn weg naar de klant. Toch past deze uitdaging bij hem en zijn goed opgeleide vrienden, een nieuwe generatie die de vastgeroeste standenmaatschappij zat is en de wereld wil bestormen.  

Gebruikmakend van het aantrekkende economische klimaat en de nieuwe technieken, zoals een revolutionair koelsysteem, krijgt de Heinekens Bierbrouwerij Maatschappij (HBM) de wind in de zeilen. Toch heeft de succesformule ook heel wat te maken met de niet-aflatende inzet en het zakeninstinct van directeur Gerard die berekende risico's niet uit de weg gaat. Ondernemen is durven maar ook strijden. Dat laatste kan zich afspelen in de bestuurskamer van zijn inmiddels gefuseerde onderneming, maar ook bij het te lijf gaan van stijgend grondwater als gevolg van slordige inpolderingswerkzaamheden in de buurt of bij stevige concurrentie uit Duitsland en van de Amstel-bierbrouwer. De HBM komt geregeld in zwaar weer terecht!   

De Belle Époque

Tussen de jonge ondernemingen en de stad ontstaat een wisselwerking. Met de organisatie van de Wereldtentoonstelling van 1883 zet Amsterdam zichzelf weer op de wereldkaart. Een nieuwe Gouden Eeuw breekt aan. Sloop- en bouwwerken volgen elkaar op, spoorverbindingen maken een einde aan de trekschuit, de bedrijfswinsten vloeien deels naar sociale en culturele projecten en het lagerbier met de forse schuimkraag vervangt het luxe herenbier. Industrie mag nooit stilstaan, vindt Gerard!

Hoewel Gerard Heineken geprezen wordt om zijn goedhartigheid, vergevingsgezindheid en talent voor vriendschap, wordt zijn reputatie danig geschaad door een aanhoudende lastercampagne van zijn schrijvende en publicerende schoonzus. De verbitterde Willy Tindal richt haar pijlen op de hele bourgeoisie maar vooral op haar familie. Haar in Trumpiaanse taal neergepende roddelboekjes vinden gretig aftrek in de stad. 'Waar rook is, is vuur' moeten veel lezers gedacht hebben. Wat eerder had het gerucht dat Gerard niet de biologische vader van zijn zoon was, zijn imago al een deuk bezorgd. Als hij in 1893 een plotse dood sterft, verdwijnt zijn nagedachtenis snel uit de familiegeschiedenis. Waren deze privé-aangelegenheden daar de oorzaak van? 'Alles lijkt in rook te zijn opgegaan, waarschijnlijk letterlijk, door één van de vele schoorstenen van Villa Heineken', schrijft zijn biografe met een ondertoon van spijt en gekwetst rechtvaardigheidsgevoel. 

Laat de doden opstaan !

Ook de herinnering aan heel bijzondere mensen kan snel vervliegen. Een aantal van hen wordt later, soms veel later, opnieuw in het licht gezet. Dat geldt, bijvoorbeeld, voor hen die het pad van Annejet van der Zijl kruisen. Zij kunnen rekenen op de precisie en het uithoudingsvermogen waarmee de historica zich door familiearchieven en andere bronnen heen werkt om hen het laatste woord te kunnen geven en... om de leergierigen onder ons op hun wenken te bedienen! 

'Een man met Ausdauer' zouden zijn Duits-Nederlandse voorouders over pionier Gerard zeggen. Geen enkele lezer zal hen tegenspreken! 

★★★★★

Hotels in Parijs 1999 - Pieter van der Wielen

De Lorelei aan de Seine ! 

'Ik betrap mezelf op de neiging 

alles in Parijs te willen behoeden voor verandering...'

Heel wat mensen hebben iets met lijstjes, met afvinken en doorstrepen. Zolang controlegedrag niet uit de hand loopt, brengt het de geest tot rust. Ook Pieter van der Wielen geraakte in de ban van een cijfermissie: hij wilde in 200 Parijse hotels overnachten en deed daar 26 jaar over.

Een film trekt voorbij

Omdat er in de Franse hoofdstad minstens 1300 hotels zijn, moest er flink geselecteerd worden. Als je een accommodatiegids wil schrijven die tegelijkertijd een boek moet stofferen, ga je op zoek naar overnachtingsplekken met een verhaal. Zo'n geschiedenis kan beginnen bij een interieur dat vervlogen tijden oproept (de Art Nouveau-periode, een meubelstijl uit de regeringsjaren van vorsten, boekwerken van ooit wereldbestormende auteurs, reproducties van de rebelse Toulouse-Lautrec, wandkleden, foto's van Amerikaanse jazzlegendes...), verder lopen naar armlastige artiesten (Charles Dickens, George Orwell, Ernest Hemingway, Gabriel Garcia Marquez...) die uiteindelijk wel hun schrijverschap vonden, en uitmonden in bondig of uitgebreid vertelde wetenswaardigheden. 

Deze mini-colleges vormen de hoogtepunten in dit boek! Ze nemen je mee naar Balzac die een manipulatieve geldwolf bleek te zijn, naar Napoleon die van het Louvre een museum met roofkunst maakte, naar een kind-slaaf in Versailles, naar Marlene Dietrich die de Führer schoffeerde, naar Stendhal die zijn idool achterna liep tijdens de desastreuze veldtocht naar Rusland, naar brandweerman Fournier die de doornenkroon uit de brandende Notre Dame redde, naar corrupte Franse presidenten en politieke partijen die zich lieten fêteren door beruchte dictators... het rijtje is - quelle chance - nog veel langer!      

Waar moet het heen?

Uit de hotelverhalen blijkt dat Parijs niet alleen een aantrekkingskracht had op (internationale) kunstenaars maar ook dat de Parijzenaars de creatieve geesten hoog achten en ze zo lang als mogelijk uit het vergeetboek willen houden. Toch doet het gestaag opkopen van in de traditie verankerd onderdak, het ergste vermoeden. Als Ibis- en Best Western-ketens het straatbeeld gaan bepalen, wordt dit boek vast een collectors item... en worden de reserveringen in Hôtel de la Bretonnerie niet meer met vulpen opgeschreven!

Ook Pieter van der Wielen laat het licht vol op de bewoners en de passanten schijnen. Zijn 'ik' duikt net vaak genoeg op om van de observator een mens van vlees en bloed te maken. Zijn 'ego' blijkt de bescheidenheid zelf te zijn. Maar hij is ook weerbaar, laat zich niet intimideren of wegsturen door arrogante obers of receptionisten die een standencultuur uitdragen. Dat je een sterrenhotel kunt betalen wil niet zeggen dat je er welkom bent. De lichaamstaal van het personeel - toch ook niet bijzonder bemiddeld - laat daar geen greintje twijfel over bestaan. Frankrijk is een gepolariseerd land, niet alleen in de politieke arena!

Leve de hotelgids!

Wat jongelui ook beweren over de overbodigheid van hotelgidsen in het tijdperk van Booking en AirBnB, ze weten niet wat ze missen, vooral als bij de beoordeling van de accommodatie aan cultuur-historische upgrading wordt gedaan! Die laatste is zoveel meer waard dan de goodwill van de receptionist die je een kamer met uitzicht aanbiedt voor de prijs van een kijkje op een binnenplaats met blinde muren!

Zijn er dan geen uitglijders in dit boek te vinden😉? Afgezien van een letterlijke waarbij Pieter geschept werd door een kleine bedrijfswagen (en er een beurs been aan overhield), was hij in zijn jongere jaren een beetje onhandig met het uitkiezen van zijn vriendinnetjes en slaagde hij er bovendien in om zonder winterjas in een 'hiver d'horreur' terecht te komen. Maar 26 jaar is wellicht lang genoeg om ook in de praktische of iets complexere aspecten van het leven een ervaringsdeskundige te worden! Misschien helpt het eten van blauwe kreeft of worstjes van varkensdarm daar wel bij! Wie reist doet aan gelaagd leren! 

★★★★1/2

Dan zien we dezelfde sterren - Maurits Chabot

 Waar van alles te weinig is !

'Kyiv is een stad waar oorlog reclame krijgt 

en kunsten worden beschermd.'

Na Jelle Brandt Corstius en Tommy Wieringa is Maurits Chabot de derde schrijvende deelnemer aan de hulpkonvooien van Jaap Scholten die volgestouwde terreinwagens bij Oekraïense commandanten afleveren. 

Laat ons niet achter!

Mocht je denken dat al die bladzijden vol getuigenissen te veel van het goede zijn, dan brengen de frontsoldaten en hun achterban in 'Dan zien we dezelfde sterren' je snel op andere gedachten. De vrijwilligers van Protect Ukraine worden vooral gewaardeerd omdat ze een stem hebben in het Westen. En die stem kan niet luid genoeg klinken. 'Ze mogen niet te veel risico's lopen', voegt therapeute Olysia, die oorlogsveteranen psychische zorg verleent, er verontrust aan toe. 'Ze moeten blijven leven!' Dat vindt ook Artem die de oostgrens met Rusland bewaakt. Hij herinnert ons eraan dat de belangstelling voor Oekraïne sinds enige tijd afkalft.

Zelfs voor deze hulp verlenende Nederlanders is het gevaar nooit ver weg. Om te ontsnappen aan de Russische inlichtingendienst, moeten alle digitale toestellen in het Pools-Oekraïense grensgebied worden uitgeschakeld. Elke ochtend wordt de onderkant van de auto's gecheckt op explosieven. Rijden doen ze altijd in colonne, gesandwicht tussen de commandant en zijn militairen. En geregeld houdt Jaap een safety briefing. Hoe dichter ze bij het front komen, hoe sneller ze rijden en hoe hoger de hartslag is. Het zicht op de uitgestrekte begraafplaatsen en de talrijke koelwagens met lijken brengt allesbehalve rust!

We doen het wel zelf !

Naast de terreinwagens, de nachtkijkers, medische hulpmiddelen, noodgeneratoren, een zee-drone voor de haven van Odessa enz. vallen de elektrische motorfietsen op en in de smaak. Halteplaatsen zijn onder meer een dronefabriek in Lviv, het legerhospitaal in Kyiv, de 80ste brigade van Soemy en het Feniks-team dat bestaat uit Westerse elitecommando's. Overal wachten leden van 'het volksleger' hen op. Zelfredzaamheid is de Oekraïners op het lijf geschreven. Hun aversie tegen de corrupte en onmachtige overheid is groot. IT-ers knutselen drones in elkaar, oudere vrouwen maken camouflagenetten, het rugbyteam brengt hulpgoederen naar het front, de bankmanager leert schieten, de muzikant wordt hospik. Voor de ploeg van Jaap Scholten zijn de communicatielijnen kort en is de logistiek transparant.  

De manier waarop de strijders hun apocalyptische werkelijkheid onder woorden brengen, verbaast. Ze zijn niet beschroomd, noemen de dingen bij naam, leggen hun kwetsbaarheid op tafel, dromen soms hardop en gebruiken een taal die ook rekruten zonder uniform begrijpen. Vriendschappen ontstaan, emotionele banden die misschien ooit veel pijn kunnen doen. 'Je kunt elkaar in korte tijd al heel lang kennen,' schrijft Maurits Chabot. 

Onvergetelijk

Van alle heroïsche beelden die dit boek oproept, komt er steeds één bovendrijven: dat van de Braziliaan Oscar, lid van Team Feniks. Deze uit de kluiten gewassen commando kreeg zijn training in de favela's waar een eindeloze drugsoorlog woedt. Aan het front is hij een rolmodel geworden, een held die, onder vijandelijk vuur, gewonden over honderden meters naar veiliger oorden sleept. 

Toch mogen we de minder flamboyante vechters niet vergeten. Zo is er de kok van het 80ste die aan het fornuis gekluisterd is omdat zijn oren niet meer horen.

'Dan zien we dezelfde sterren' is allesbehalve 'het boek te veel'. Dit is een niet te missen verhaal, een onweerstaanbaar verbindend literair werk. Om voor zijn lezers een helse wereld te kunnen openen, heeft Maurits Chabot zijn gevoelszintuig optimaal gebruikt. Trouwens, de konvooireiziger zelf keert als een ander mens terug. Hij is iemand geworden die schrikt van een Nederlandse drone en elke dag zijn Oekraïense vrienden groet!

★★★★★

Broers - Carolijn Visser

 Als de oorlog voorbij is, kun je spelen !

Met een grootvader die op zondagmiddag zijn kinderen spannende verhalen vertelde en in de vakantie met zijn vrouw door Europa spoorde, is bij Carolijn Visser de appel niet ver van de boom gevallen. Toch is haar opa niet de spilfiguur van 'Broers' geworden. De levensweg van haar vader en zijn broers is, ook door de maatschappelijke ontwikkelingen van hun tijd, nog net iets fascinerender!

De natie staat op !

Het verhaal van Carolijns vader Ar en zijn broer Martin begint spectaculair! Om aan de Arbeitseinsatz van de nazi's te ontsnappen, sprongen beiden jongens in januari '45 uit een trein die op weg was naar Duitsland. Omdat het einde van de oorlog in zicht kwam, staat deze actie symbool voor het openbreken van de horizon en de vrijheid die daarmee gepaard ging. 

Eerst was er nog de schaarste die weinig armslag toestond. De luxe warenhuisketen Bijenkorf moest enkele jaren geduld uitoefenen vooraleer de oude slogan 'De Bijenkorf heeft het', weer van onder het stof kon gehaald worden. Eind jaren '40 kreeg Martin, die designer was geworden, er een baan aangeboden als teamleider van de meubelafdeling. Intussen waren Martin en Ar al naar 'the place to be' van die tijd, Parijs, gereisd. Als je een lege broekzak had, kon je altijd liften. 

The sky is the limit

Voor Ar was Frankrijk niet exotisch genoeg. Samen met zijn vrouw Sophie emigreerde hij naar Soerabaja waar hij een aanstelling kreeg bij de Javasche Bank. Met de gruwelen van de koloniale oorlog in gedachten en het nationalistische bewustzijn in het hart, probeerden zijn collega's Ar weg te pesten. Een paar jaar later was de wereldreiziger, een illusie armer, terug thuis.

Terwijl Martin en zijn partner Mia zich met huid en haar in de opbloeiende kunstwereld stortten, grote namen als Appel, Rietveld, Christo, Panamarenko en later zelfs de oud Luftwaffe-piloot Joseph Beuys ontmoetten en veel werken aankochten of ruilden, was broer Carel erin geslaagd om een carrière uit te bouwen als beeldhouwer. Na een moeilijke beginperiode, exposeerde hij op de Biënnale van Venetië en op Documenta in Kassel. Als Martin uiteindelijk hoofdconservator van Boijmans van Beuningen wordt, kun je wel stellen dat de nazaten van opa Visser de kansen die de post '45-maatschappij boden, met beide handen gegrepen hebben!

Ontketende vrouwen

Gold dat ook voor de vrouwen? Zus Adri liet haar saaie verloofde staan en vertrok naar Curaçao, Martin en Mia deelden hun kunstdromen als gelijkwaardige partners, Carolijns moeder Sophie gaf Engelse les in Soerabaja en later lezingen over de achtergestelde positie van de Nederlandse vrouw. Dat een werkende echtgenote ook een goede moeder kon zijn, moest je in de jaren '60 nog bewijzen. Dat belette Sophie niet om in Middelburg, waar het gezin was gaan wonen, conrector te worden. Zij was een rolmodel!

In 'Broers' zie je dat er op de weg naar hun volwassenheid twee levensaders lopen. De eerste gaat terug naar de opvoeding die de nieuwsgierige en gecultiveerde grootvader hen meegaf. Hij schilderde en trok de wereld in. Bovendien kan een bedrijfsleider niet zonder volharding een bouwonderneming recht houden. De tweede werd hen aangereikt door de tijdgeest die hongerig was en daarom vol initiatieven en durf zat. Terwijl Ar en Martin er ooit in geslaagd waren om uit een rijdende trein te springen, wisten zij en veel naoorlogse jongeren in een wagon te glippen die hen naar inspirerende landschappen bracht. Het lag in de lijn van de verwachtingen dat ook de voetstappen van Carolijn op een dappere manier haar blikveld zouden openen! Een reisschrijfster is bovendien handig met een penseel!

★★★★

Zeeuws geluk - Carolijn Visser

Als je het heden verliest, 

blijven alleen herinneringen !

'Wat is vroeger?' merkte mijnheer Minderhoud op.

'Een potlood zonder punt, daar heeft niemand iets aan.' 

Aan een wereldreizigster vragen of ze een boek wil schrijven over de provincie waar ze opgroeide, ligt niet voor de hand. Maar haar vragen om dat vanuit het perspectief van zorginstellingen te doen, is ronduit verrassend. Toch was dat de vraag die een Zeeuwse zorgorganisatie aan Carolijn Visser voorlegde.

Het verleden als houvast

Op Walcheren en Zuid-Beveland gaat ze op zoek naar de wortels van een regio die door haar ligging aan het water een eigenzinnige identiteit heeft opgebouwd. En bij wie kun je beter terecht als het gaat om het lange termijngeheugen? Juist... bij dementerenden! Zij weten niet meer of hun vrouw nog leeft of dat hun dochter op reis is, maar herinneren zich wel het Britse bombardement (1944) dat hun huis en huisraad verwoestte. Over dit drama praten ze zonder wrok want de Duitsers moesten verjaagd worden. Ook Carolijn weet van het anti-moffensentiment dat tot ver in de naoorlogse jaren voelbaar was. Toch had haar vader relativerende woorden voor de Duitse badgast die zijn geblesseerde zoontje Jeroen uit de duinen haalde. In het hedendaagse Zeeland hoor je, vooral in de zomer, opvallend veel Duitse klanken.      

Natuurlijk zijn er ook de kleinere verhalen. En vertellen doen ze, de mensen die veel tijd hebben, minuten die hen ook snel weer ontglippen. 'Zullen we dan maar gaan biljarten?' vraagt Jaap. 'Maar dat hebben we net een uur gedaan', antwoordt Carolijn. Praten over dat ene paar schoenen dat je alleen op zondag, op weg naar de kerk, mocht dragen of over de zwarte sneeuw die de vissersvrouwen uit Arnemuiden dag in dag uit zagen, over hard werken en solidariteit, het betrekken van een bewoonbaar gemaakte bunker (cf. Duitse verdedigingslinie) tijdens de jaren van de wederopbouw of over het dragen van klederdracht die duur en onhandig was... dat kost hun geen moeite. Trouwens, op Walcheren zijn er nog slechts twintig traditioneel geklede vrouwen over. 

Een oude boom moet je niet verplanten

Deze conventionele provincie kan niet om een tehuis voor oudere gereformeerde en hervormde protestanten heen. In Aagtekerke wordt er uit de bijbel voorgelezen, zingt wie bij stem is psalmen en draagt het vrouwelijk personeel een rok. Op zondag staat de kerkradio aan. Televisies zijn vanzelfsprekend uit den boze! Dat betekent niet dat er geen vertier is. Vrijwilligers komen geregeld extra lekker koken en er staan uitjes naar een rommelmarkt, een museum of een mooi gelegen terrasje op het programma. Ver kunnen de godvruchtige bewoners niet van deze auteur afstaan: haar eigen opa schilderde in zijn vrije tijd bijbelse taferelen!

Hoewel Carolijn in de eerste plaats de observerende schrijfster is, kan ze natuurlijk niet ontsnappen aan associërende gedachten en zintuiglijke indrukken die haar eigen verleden wakker schudden. Op lange fietstochten, met de reistas onder de spin, hoort ze opnieuw het oorverdovende gekwaak van kikkers in de sloot, ziet ze de weidse horizon en de vette klei van het boerenland. Ze houdt halt bij 'het waterhuis', de eerste Middelburgse woning van haar familie. Als gevolg van het door de geallieerden veroorzaakte dijkgat, had het last van doorgesijpeld water. Later kregen ze een comfortabel huis dat nu met zijn zonnepanelen erg bij de tijd is.     

Haar handtekening

Net als in haar grote reisboeken laat Carolijn Visser hier de mensen die ze ontmoet het verhaal van hun leven, hun omgeving en hun land vertellen. Haar inbreng bestaat uit enkele gerichte vragen. Ze doseert, luistert en slaat het gesprek op. De lezer mag zich achter haar rug verstoppen en de oren op scherp zetten. Het lijkt alsof ze zegt: 'Hou je rustig, dan wordt het verhaal écht mooi!'

De kracht van dit boek is de - bij een eerste indruk - vreemde combinatie van dementerende plotspelers en het gezicht van een voormalig eiland. Omdat de conversatiepartners het heden hebben moeten loslaten, krijgt het verleden alle ruimte. Uit dat verleden halen ze bovendien de essentie: je niet klein laten krijgen, flexibel zijn, niet zeuren maar poetsen! Maar ook zonder rancune pijnlijke bladzijden omkeren. Je buren vergeven en hen opnieuw welkom heten. 

Toemaatje

Als je van sierkippen houdt, dan verrast Carolijn je met de leukste foto uit het boek. (Klein) geluk en Zeeland kunnen niet zonder elkaar!

★★★★1/2 

Etty Hillesum - Judith Koelemeijer

De bezielde chroniqueur van haar tijd ! 

'... dat als je innerlijk leefde, 

er misschien niet eens zo veel verschil was 

binnen of buiten de muren van een kamp.'

Wie enige kennis heeft van het lot van de joodse Etty Hillesum, kan moeilijk begrijpen waarom ze zich, zonder ook maar te willen nadenken over een ontsnappingsplan, overgaf aan wat de Duitsers eufemistisch de 'Auswanderung' noemden. Etty was dan ook op en top een beschouwer, een denker aan de zijlijn, geen daad gerichte persoonlijkheid behalve als het ging om het bijstaan van haar joodse medeburgers. Hoe haar complexe geest functioneerde, lees je in het standaardwerk van Judith Koelemeijer.

Inspirator

Al vroeg had Etty last van wat zij 'vertroebelende onrust' noemde. Dat was een understatement voor een extreem gevoelige natuur die kon leiden tot depressies en de angst voor psychose, een aandoening die in de familie voor veel ellende zorgde. 'Bij Etty ging alles vreselijk diep', zei een vriendin over haar. Als ze bij Julius Spier, een gevluchte Duitse jood en psychochiroloog, in therapie gaat, komt er langzaam maar zeker meer evenwicht in haar psyche. Zijn behandeling zou in onze tijd niet geaccepteerd worden, zelfs als grensoverschrijdend gezien worden. Zowel de combinatie van handlezen en psychologie als het fysieke, zelfs erotische aspect van zijn sessies zouden nu als onprofessioneel bestempeld worden. Maar Etty ziet er geen graten in en leert veel van deze intelligente vaderfiguur. 

Een hoger doel

Wanneer de naar binnen gekeerde jonge vrouw harder en harder geconfronteerd wordt met de repressie van de nazi's, moet ze de buitenwereld wel meer toelaten. Toch wijst ze diverse aanbiedingen om onder te duiken af. 'Etty kón het eenvoudig niet: handelen vanuit zuiver praktische motieven', schrijft Judith Koelemeijer. Wat ze wel kan is zich intens verbonden voelen met het lot van het joodse volk. Het idee van lotsverbondenheid leeft sterk in haar cultuur-historische wereld, ook bij haar mentor Julius Spier. 'Onderduiken was zo ver beneden je waardigheid', vindt ook vriendin Leonie. De eeuwenlange diaspora had haar voetafdrukken achtergelaten! Toch verandert Leonie in '42 radicaal van mening... en wordt het kindermeisje Jane. Dat gebeurt niet met de standvastige - of moet je zeggen 'naïeve' - Etty, zelfs niet wanneer een ondubbelzinnige getuigenis van een Duitse officier haar bereikt. 'Jullie worden vergast', waarschuwde hij.

 

Woorden om grip te krijgen

En al die tijd schrijft Etty in haar dagboeken. Daarin praat ze met zichzelf en hoe langer hoe meer met god. De Allerhoogste geeft haar gemoedsrust en vooral kracht. Net zoals Spier wil ze zich niet overgeven aan verbittering en haat. Zelfs op levensbedreigende dagen is er ruimte voor haar droom om een kroniekschrijver te worden die met woorden getuigt. Vanuit kamp Westerbork, waar ze het lijden recht in de ogen kijkt, stuurt ze enkele brieven die kort nadien gepubliceerd worden. Net zoals de door haar bewonderde auteur Rainer Maria Rilke, maakt ze van haar persoonlijke epistels literatuur.

Als een 'bildungsroman'

Hoewel het onderwerp van deze biografie in een ver en vrij ontoegankelijk verleden ligt, is Judith Koelemeijer erin geslaagd om de wordingsgeschiedenis van Etty Hillesum op een nauwkeurige, flink gestoffeerde manier tot bij haar lezers te brengen. Je zit op de eerste rij als Etty van een a-religieuze jonge vrouw verandert in een voor god knielende gelovige. Je ziet haar Europese identiteit verruimd worden met het joodse gedachtegoed van de lotsverbondenheid. Je volgt haar weg van een onstabiele tiener naar een krachtige persoonlijkheid die boven haar angsten staat en voor alles trouw blijft aan haar ethische waarden. 

'Terwijl Etty ten onder ging, kregen haar woorden een nieuw leven,' zo concludeert de schrijfster. Toen de tijd eindelijk rijp was voor de menselijke, in plaats van de onmenselijke kant van de oorlog, kon haar dagboek 'Het verstoorde leven' zelfs naar elke boekhandel. We zijn dan wel al in 1981! Met deze vuistdikke biografie, die je haar 'magnum opus' mag noemen, neemt Judith Koelemeijer 'haar literaire protégée' verder mee naar een toekomst waarin - laten we het hopen - plaats is voor heel wat wedergeboortes!

   

★★★★★

Oostende in de Belle Époque - Kurt Van Eeghem

 Beter een freule dan een visser !

"Het beste was niet goed genoeg

en de 'betere' burgers wilden daar graag voor betalen."

Amsterdam had zijn Gouden Eeuw, Antwerpen was de belangrijkste stad van de wereld in de 16de eeuw en... Oostende kende zijn gloriejaren rond 1900. De periode tussen 1870 en 1914 werd in Europa de Belle Époque genoemd, het 'mooie tijdperk', jaren waarin de cultuur bloeide, de technologie verbaasde, de economie het uitstekend deed en er een klasse van welvarende burgers ontstond. Een deel van hen vond luxevertier in nieuwbakken badplaatsen zoals Oostende. 

Een geslaagd verdienmodel

Nadat de Napoleontische vestingstad zich van haar bastions en grachten ontdaan had, werden er imposante hotels opgetrokken in barokke en classicistische stijl. Achter de Griekse zuilen en de façadetorens heerste de 'chef de cuisine' over zijn topmenu's en haalde de 'sommelier' zijn gerenommeerde wijnen uit de kelder. Buitenlandse arbeidskrachten, van de Afrikaanse liftboy tot de Duits sprekende receptionist, kwamen het toeristische bedrijf in het 'saison des bains' ondersteunen. De voertaal van de Europese elite was Frans. De heren namen dus, bij wijze van begroeting, hun 'châpeau de paille' van het hoofd. De dames gingen, als het protocol er om vroeg, even door de knie voor een 'révérence'. Er waren bovendien vier Franstalige kranten in de stad.

Terwijl de beste kunstenaars met brochures en grote affiches voor de marketing zorgden, namen politici en de residerende koning initiatieven om de stad nog aantrekkelijker te maken: een station dat aansloot op het Europese spoorwegnetwerk, een bijna 24/7 entertainmentpaleis met oogverblindende interieurs dat het Kursaal heette (genoemd naar het Duitse Kurhaus), een elektrische tramlijn, een bootverbinding met Dover, een hospitaal en een overdekte wandelgalerij van 366m die naar de Wellington-renbaan leidde. Naast de jonkers en freules, textielbaronnen, industriebazen en bankiers, maakten de hoogste gasten maar al te graag hun opwachting: de Sjah van Perzië, koningin Victoria van Engeland, de Italiaanse tenor Caruso, de auteur Stefan Zweig, de componisten Charles Gounod, Johan Strauss, Pjotr Tsjaikovski enz. De meesten waren toehoorders tijdens de matinees of galaconcerten, anderen zongen of dirigeerden.

Klassenmaatschappij

Investeerders en uitbaters deden dus uitstekende zaken. Maar graaide de Oostendse bevolking ook haar deel mee? Helaas niet. In de 19de eeuw was de scheidingslijn tussen arm en rijk genadeloos! De vissers verdienden het zout op hun aardappelen niet en stierven jong aan TBC of tijdens een storm op zee. In de volksbuurten was er geen sociaal vangnet. "Het begrip 'upstairs downstairs' kon je letterlijk ruiken", schrijft Kurt Van Eeghem. Het verbaast dus ook niet dat er in 1887 een vissersopstand uitbrak die in bloed gesmoord werd. Toch mochten de paupers rekenen op een man van standing: de schilder James Ensor. Hij uitte zijn verontwaardiging in de prent die hij 'De gendarmes' noemde. In de rechter benedenhoek zie je dat een ordehandhaver het bloed van zijn bajonet veegt.

Het einde van een sprookje

Met dit boek heeft Kurt Van Eeghem een rijk gestoffeerd, meeslepend en geëngageerd portret van teloorgegane stadsgrandeur getekend! Zijn zwierige taal en stijl sluiten perfect aan bij de elegante bewegingen op de dansvloeren van de Belle Époque-hotels of de 'salle des ambassadeurs' in het Kursaal. Maar elke polka heeft een laatste noot. Aan het 'saison des bains' van 1914 kwam bruusk een einde. Stefan Zweig nam in alle haast de laatste trein naar Wenen. In het feestpaleis pakten het orkest en de sopraan hun koffers. De hoogtijdagen van 'la reine des plages', de koningin van de badsteden aan de Noordzee, waren voorbij!       

★★★★1/2

Suriname - Coen Verbraak

 Onafhankelijkheid

is nog geen zelfstandigheid !

'Een amandelboom kun je niet door mooie beloften 

en gebabbel in een mangoboom veranderen.'

De 50ste verjaardag van de onafhankelijkheid van een land vraagt om meer dan vlaggengewimpel en nationale gezangen! Zeker als het om een oud-kolonie gaat, valt er veel te wikken en te wegen. Om de stemming te peilen ging journalist en programmamaker Coen Verbraak een aantal Surinamers opzoeken die een maatschappelijke rol spelen of gespeeld hebben in het moederland of in Nederland. 

Normvervaging op grote schaal

Het verdict van deze gesprekspartners is niet mals. De ouderen onder hen, zoals historica Cynthia McLeod, herinneren zich dat burgers ooit een sterk normbesef hadden, dat je niet nam wat niet van jou was. Daar is nu wijd verbreide corruptie voor in de plaats gekomen waarbij ook het politieke ambt dient om familie en vrienden te bevoordelen. Comedian Jörgen Raymann gebruikt de termen 'mismanagement' en 'nepotisme'. Toch klinkt hij niet bitter want Surinamers zoeken naar verbinding en zijn bereid tot vergiffenis. 

Of iedereen zo vergevingsgezind is als het gaat om de decembermoorden (1982) onder de leiding van couppleger Desi Bouterse, is nog de vraag. Achtentwintig jaar later vond een groot deel van de Surinamers hem voldoende salonfähig om hun president te worden. Dat neemt de bitterheid van anderen niet weg. Zo zegt Janine Riedewald, dochter van één van de slachtoffers van de moordpartij: 'De hoofdschuldige heeft nooit in de cel gezeten. Het is een vreselijk besef dat je in een samenleving woont die dit gewoon maar geaccepteerd heeft.'

De lange arm van de kolonisator

Ook als het over de gevolgen van de koloniale erfenis gaat, hoor je scherpte in de stemmen. Waar talkshowhost Humberto Tan de multiculturele samenleving 'behoorlijk geslaagd' vindt, met 'veel respect voor elkaars geloofsovertuiging', leggen anderen de nadruk op de gevolgen van de verdeel-en-heers-politiek van de kolonisator. Het opzettelijk drijven van een wig tussen de etnische groepen, heeft het geloof in 'één land, één natie', bemoeilijkt. Dat weerspiegelt zich in de politieke scheidslijnen die maar mondjesmaat gedicht worden. 

Omdat er in een recensie maar een tipje van de inhoudelijke sluier van een boek kan (en mag) opgelicht worden, hoor je hier snel aan toe te voegen dat 'Suriname' een zeer verhelderend en uitgebalanceerd verhaal is. Wie het gelezen heeft, kan met elke Surinamer meepraten over hoe het was, zou kunnen zijn of zou moeten zijn. 

En wat nu?

Het voorlopig laatste woord is voor politica Kathleen Ferrier, de dochter van de eerste president. Zij waagt zich aan een antwoord op de hamvraag: 'Is Suriname een zelfstandig land geworden?' Ze vindt van niet en noemt armoede en verdeeldheid als argumenten. Wie nadenkt over een toekomst die meer biedt dan het verleden, kan niet heen om het olieveld voor de kust dat zo'n 750 miljoen vaten zou moeten opleveren. Het is wel vreemd dat het in een land met een sterk moeder-aarde-besef, heel erg stil blijft rond de ecologische gevolgen!

★★★★1/2

Bigi Yari - Bodil de la Parra, Jeffrey Spalburg

Geen wolkenvrije verjaardag !

'Er was veel schade en veel schande, 

laten we er vooral wijzer door worden.'

Een Bigi Yari is een bijzondere verjaardag zoals, bijvoorbeeld, een jubileum dat is. Als tien Nederlands-Surinaamse schrijvers hun gedachten laten gaan over het vijftigjarige bestaan van de staat Suriname, dan mogen ze hun bundel dus met recht en rede 'De grote verjaardag' noemen. 

Niet verteerde pijn

Hoewel elke auteur andere accenten legt, kun je zeggen dat er op tal van bladzijden met een verbitterde stem gesneerd wordt naar Nederland - het koloniale én het huidige - de militaire coup van 1980 veroordeeld wordt en oprechte, strijdvaardige voorouders een eerbetoon krijgen. Zo is er het door de ziel snijdende levensverhaal van activist Louis Doedel (1905-1980), de oudoom van journalist Nina Jura, die 43 jaar lang werd opgesloten in een psychiatrische instelling.

Tussen alle verhalen en invalshoeken komt de kwaliteit van de journalistieke stukken bovendrijven. Verslaggevers zoeken altijd naar diepgang, context en duiding. Naast Nina Jurna is er Iwan Brave die zijn zorgen uit over de grote uittocht van Surinamers op zoek naar een comfortabeler en stabieler leven. Brain drain is nooit gunstig voor een natie! 

Waar is thuis?

Zowel rond de onafhankelijkheid als na de militaire coup kwam er een massale migratie op gang. Het verhaal van dierenarts Chris Polanen illustreert de onzekerheid waarin veel Surinamers in die tijd leefden. In zijn jeugd was hij een draaideurmigrant, heen en terug en weer weg, aan de hand van zijn moeder. Hij noemt zich een Euro-Surinamer die ooit heeft moeten kiezen tussen zijn land en zijn gezin en uiteindelijk emotionele rust heeft kunnen vinden. Een migrant is niet noodzakelijk een dolende ziel!

 

Toch komt het allermooiste stuk van schrijfster Shanti Singh, één van de 170.000 Nederlandse Hindostanen. Met haar lichtvoetige vertelstem stelt ze haar verweesde moeder voor die ontdekte dat je ook in een vreemd land familie kunt vinden, geen bloedverwant maar een erg waardevolle culturele zus. 

'Bigi Yari' herinnert ons aan een multi-etnisch volk waarvan de voorouders over de wereld zwierven. Creolen, Marrons, Hindostanen, Chinezen en zij die niet eens precies weten welk bloed door hun aders stroomt, hebben hun wortels in India, Indonesië, China, West-Afrika en Europa. Laten we ook de voor de inquisitie gevluchte joden en de inheemse volkeren, die voor een groot gedeelte opgingen in de nieuwkomers, niet vergeten. Voor velen van hen bleek Suriname een tussenstop op weg naar Nederland. 

Veeg ook voor je eigen deur!

Wat je in dit boek mist, is de blik vooruit, een visie op de maatschappelijke toekomst van een land dat een veel beter bestuur verdient. Je hoort niemand klagen over de zakkenvullers noch over de grootspraak van onmachtige politici. Een groeiperiode van vijftig jaar is niet lang maar ook niet kort! Als Bodil de la Parra je meeneemt naar de laatste dagen van haar in 2024 overleden vader, een nazaat van joodse Portugezen, gaat je haar rechtop staan van verontwaardiging. Een arts en een bed vinden bleek een uitdaging die om volharding vroeg!

Het argument dat hebzucht een koloniale erfenis is, kan niet eindeloos worden aangehaald! En dat Surinaamse partijpolitiek als gevolg van het koloniale bestuur langs ethnische lijnen loopt, is evenzeer een makkelijk excuus voor het gebrek aan samenhorigheid. In tal van landen, die niet door een buitenlandse mogendheid gebrainwasht werden, bijvoorbeeld in de Balkan, zie je dat sektarisch denken overheerst en verlammend werkt. De Ottomaanse voetafdruk, die trouwens niet in alle Balkan-landen werd achtergelaten, is niet vergelijkbaar met het ideeëngoed en het maatschappijmodel van Westerse overheersers. Mensen hebben vaak een clanmentaliteit! Uitgebreider ingaan op deze kwestie zou ons nu te ver leiden...

Waar is tante Es?

Hoewel er voor diversiteit is gekozen, zou de scherpe kijk van theatermaker Jörgen Raymann niet misstaan in deze bundel. Werd hij niet gevraagd of voelde hij zelf geen band met dit project? Of was hij misschien zijn eigen Bigi Yari aan het voorbereiden? In 2026 wordt hij 60 en presenteert hij zijn nieuwste show 'Welkom thuis'. Benieuwd naar hoe hij omgaat met zijn veellagige identiteit die de hele geschiedenis van Suriname in zich draagt!

★★★1/2

Thuis - Ahmed Aboutaleb

Geknipt om te dienen ! 

'Een burgemeester wordt geacht boven de partijen te staan 

en zich als dienaar van de democratie op te stellen.'

Welk beeld hebben doorsnee burgers van politicus Ahmed Aboutaleb? Wellicht zien ze hem als een intelligente, hard werkende, betrokken bestuurder. Een getting-things-done-man met een hart voor de medemens. Van memoires mag je verwachten dat ze je kijk op een auteur verder opentrekken en je misschien zelfs verrassen! 

Met harde hand

In de openingshoofdstukken neemt hij je mee naar zijn jeugd in Noordoost Marokko. Daar krijg je meteen een aantal passages aangereikt die je met de ogen doen knipperen. Zowel in de reguliere school als in de Koran-klas werden er een halve eeuw geleden flinke lijfstraffen uitgedeeld. Leerplicht bestond trouwens niet. De vijftienjarige Ahmed was op een haar na als een analfabeet naar Nederland gekomen. Hoeveel kans zou hij in dat geval gehad hebben op het uitbouwen van een loopbaan? 

Het harde werk op de droge akkers van het dorp en het buitenshuis verduren van een kind onvriendelijke opvoeding, hebben de basis gelegd voor de eigenschappen die we de voormalige burgemeester van Rotterdam nu toekennen: strijdvaardigheid en volharding.   

Op eigen kracht omhoog

De combinatie van een grote intelligentie, een gezonde ambitie en een doordouwersmentaliteit heeft hem geen windeieren gelegd. Overtuigende sollicitatiegesprekken brengen hem bij bestuurgerelateerde functies (overheidswoordvoerder, de SER, het CBS) en later bij de bestuursambten zelf. Als een headhunter aan je deur klopt, heeft je reputatie vleugels gekregen! Toch houdt Ahmed Aboutaleb de voeten op de grond. Voor hem telt het leren kennen van nieuwe vakdomeinen, het opdoen van ervaringen in het werken met mensen en bovenal het dienstbaar zijn. Die levenshouding heeft hij, gevoed door de Koran, van huis uit meegekregen. 

Van de schaduw in de schijnwerpers treden maakt je werk een stuk moeilijker! Zichtbaarder betekent ook kwetsbaarder. Als hij in 2002 een directeursfunctie aangeboden krijgt bij de gemeente Amsterdam, er wat later Wethouder wordt, en in 2007 tot Staatssecretaris van Sociale Zaken benoemd wordt, moet hij aan torenhoge verwachtingen voldoen en liggen er hoofdpijndossiers op zijn werktafel. 

De rollercoaster die Rotterdam heet

Maar de echte pijn komt uit een andere hoek en treft de topbestuurder in zijn ziel. Hoewel hij op brede waardering kan rekenen, zijn er collega-politici die zijn loyaliteit tegenover de Nederlandse cultuur en samenleving schaamteloos in twijfel trekken. Als hij burgemeester van Rotterdam wordt (2008), moet hij spitsroeden lopen tijdens de raadsvergaderingen. Hij noemt dat 'roeptoeterige kritiek'. Je kunt het ook grove onbeschoftheid noemen.

    

Toch houdt hij oprecht van de Maasstad waar je 'respect moet verdienen'. Zoals elke bestuurder van een grote gemeente, moet ook hij veel ballen in de lucht houden, permanent brandjes blussen en polarisatie vermijden. Alle mogelijke crisismomenten dienen zich aan: een Pegida-betoging, Kick Out Zwarte Piet-acties, de uitzetting van een Turkse minister, verhitte Feyenoord-hooligans, de alarmerende Corona-tijd enz. Ahmed Aboutaleb gaat in cognito én officieel de wijken in, luistert, overlegt, zoekt het compromis maar trekt waar nodig ook een duidelijke streep. 

Daarnaast zet hij grote beleidslijnen uit. In samenwerking met het Haagse bestuur wordt een ambitieus openbaar vervoersnet gerealiseerd dat beide steden via alle tussenliggende gemeenten met elkaar verbindt. Infrastructuur, economische ontplooiing en woningbouw gaan hier hand in hand. Tegelijkertijd draagt hij zorg voor verkommerde wijken waar de buurtbewoner de openbare ruimte moet prijsgeven ten voordele van de misdaad. Van een no go area worden buurten zoals de West-Kruiskade omgevormd tot menswaardige plekken. Hoe meer deze burgervader van zichzelf laat zien, hoe meer handen er voor hem op elkaar gaan. In een tijd van voortschrijdend populisme toont hij aan dat het loont om op traditionele partijen te stemmen. 

De mens achter de bestuurder

Ahmed Aboutaleb steekt nooit een pluim op zijn eigen hoed, hooguit op een hoed die hij deelt met anderen. Naast bescheiden is hij nieuwsgierig, doelgericht en, zoals alle mensen die het verschil maken, is hij bijna de klok rond in touw. Omdat hij weet dat je al netwerkend het beste resultaat behaalt, betrekt hij bij elk groot project of spanningen in de stad de belanghebbenden én de beleidsverantwoordelijken. Zoals zijn motto waarschuwt: 'In gebarsten grond spoelt verkoelend water zo weg'.

Deze pionier is van het rotsachtige type en dus geen vrijbuiter. Daarom is dit persoonlijke document, zoals we ons afvroegen in de inleiding, niet verrassend. En dat hoeft ook niet. Dat het bezielend is en een voorbeeldfunctie heeft, maakt het meer dan waardevol! Stemmen van derden, collega's en inwoners van Amsterdam en vooral Rotterdam, zouden hier hun perspectief aan kunnen toevoegen. Maar dat is aan hen...

De verhaalverpakking

'Thuis' garandeert trouwens een plezierige leeservaring. Deze aan de HTS afgestudeerde bèta-man heeft een vloeiende pen! Hij doseert, stoffeert, varieert en neemt je vol overtuiging mee in zijn vertelling. Zijn taal is beeldend als het kan en nuchter als het moet. En van alle woorden is 'dienstbaarheid' het belangrijkste. Zoals de auteur het zelf zegt, is hij liever deel van de lijst dan van het schilderij! 

★★★★★

Overleven in de wildernis - Miriam Lancewood

 Durf onzeker te zijn !

'Alles wat ik nodig had in de wereld, 

was binnen handbereik.'

Heeft Miriam Lancewood na twee boeken over leven buiten de gebaande paden, nog stof voor een derde wildernisverhaal? Dat kan een vraag van kritische lezers zijn. En het antwoord komt snel. Vóór het einde van het eerste hoofdstuk roep je al volmondig: 'ja'!  

Wees voorbereid !
De invalshoek van dit derde luik is de kennis en de mindset die nodig is om te overleven als je oog in oog staat met de meest ruige natuur en, min of meer of helemaal, zelfvoorzienend wil zijn. Je moet weten waar de dieren leven en hoe ze zich gedragen, waar je water vindt en hoe je vuur maakt. Je moet leren lopen over onvaste grond en tegen rotsen kunnen opklauteren. En met sandalen door ijskoud water ploeteren, sterkt lijf en geest! Jaar na jaar heeft Miriam geïnvesteerd in survivalvaardigheden: jagen, leerlooien, tuinieren, het gebruik van planten enz. Ooit was de wildernis een raadsel voor haar. Nu kan ze de wolken en de berendrollen lezen. 

Bijna altijd deelt ze haar avonturen met Peter, haar Nieuw-Zeelandse partner en inspiratiebron, zowel op het materiële als op het geestelijke vlak. Soms wil ze alleen de wereld in, haar grenzen aftasten. Kan ze zich, bijvoorbeeld, al liftend en slapend in een tentje, staande houden in Noord-Turkije? Vrouwen zijn altijd kwetsbaar, maar nog meer in een machocultuur. Toch slaagt ze erin om in een - soms - onveilige menselijke omgeving haar overlevingslessen toe te passen. Ook de mens is een dier! 'Toon nooit je angst', is het motto! Dat Miriam een voormalige polsstokspringster is, zal haar daarbij vast gesterkt hebben...

Baas in je kop
Samen met haar kom je tot het inzicht dat gevaar onlosmakelijk verbonden is met vrijheid en dat veiligheid een illusie is. Je kunt dus maar best je angst accepteren. Hoewel Peter een kampioen is in het aanvaarden van wat je niet kunt beïnvloeden, komt Miriam aardig in de buurt. Voor haar geldt nog steeds: 'Liever in een tent leven, dan samen op de bank een filmavond houden.' 

Het pad over een Himalaya-pas kwijt geraken of een onweer tussen 4.000m-toppen, noemt ze oprecht 'een intense ervaring'. Als een buitenstaander zich zo'n hachelijke situatie zou voorstellen, dan komt hij geheid met een adem afsnijdende woordenschat. De oude Grieken wisten het al: de mens is de maat van alle dingen... alleen willen de meetlatten die we hanteren, wel eens van elkaar verschillen. Het liniaal van deze vrijbuiter is van unieke makelij! 

Een uitnodigende pen

Is Miriam Lancewood ook een kundige schrijfster? Zeker. Je zou zelfs kunnen zeggen dat het vertellen van verhalen haar tweede natuur is. Ze pakt je in met haar levendige, beeldende en heldere stijl. Daarbij vergeet ze nooit flink te stofferen en, waar het past, te beschouwen. Maar bovenal heeft deze globetrotter een bezielende persoonlijkheid!

★★★★

Erfgenamen - Olof van Joolen, Ilan Sluis

Het zwijgen verbroken !

'Gedreven door haat beschadigden daders 

veel meer dan alleen hun directe slachtoffers.'     

In een tijd van maatschappelijke polarisatie en verslechterde internationale betrekkingen, neemt de belangstelling voor de Tweede Wereldoorlog toe. De bevriende journalisten, Olof van Joolen en Ilan Sluis, hadden nog een extra reden om zich over het verleden te buigen. De ene had een foute grootvader, de andere voorouders met een kamp- of onderduikervaring. Deze pijnlijke achtergrond had nooit tussen hen ingestaan, een prima basis om op onderzoek uit te gaan. Omdat de eerste en de tweede generatie volhardden in zwijgen, vroegen nog talloze blinde vlekken om inkleuring.

Hulde aan de archivarissen !

Processtukken, brieven van familieleden en dossiers van het Nationaal Archief helpen hen op gang. Ilan volgt zijn overgrootouders op hun lijdensweg naar de kampen en ontdekt een groots gebaar van een verzetsstrijder dat het leven van zijn oma Lien redt. Bovendien ontmoet hij zijn Canadese familie... waarvan de enige oorlogsgetuige de lippen stijf op elkaar gehouden heeft. 

Ook Olof is voor zijn hang naar verduidelijking bijna helemaal aangewezen op archiefstukken. Ze laten er geen twijfel over bestaan dat, als je voor de Sicherheitsdienst werkte, je moest presteren: verklikken, arresteren, executeren. De daden van opa Jacobus zijn te extreem om verzachtende omstandigheden, zoals een nazi-ideologische opvoeding of een ongunstig banenklimaat, te laten gelden. Zelfs de man die vanuit de naoorlogse gevangenis warme brieven en lieftallige natuurtekeningen naar zijn zoontje stuurde, kan het bloed niet van zijn handen wassen. Zijn uitspraken en handelingen waren trouwens niet wars van tegenstrijdigheden!

Omdat de ethische vragen alles met opa Co te maken hebben, is hij het zwaargewicht van het boek. Hoewel zijn keuzes en het bijbehorende gedrag zorgvuldig op de weegschaal worden gelegd, ontsnapt hij niet aan een bitter oordeel, noch in de rechtszaal, noch in de geest van zijn kleinkind.

Geen verleden zonder geheimen

Net zoals bij zoektochten van andere burgers naar slachtoffers of handlangers van de Duitse bezetter, wordt hier en daar een tip van de sluier opgelicht. Ook voor de bevriende journalisten én de lezer blijven heel wat feiten en waarheden achter het mistgordijn hangen. 

Toch is niet alleen de queeste zelf belangrijk. Als beste maatjes waren zij ook benieuwd of de kervende vragen en confronterende antwoorden hun relatie zouden beïnvloeden. Hun conclusie dat verhalen niet tussen mensen hoeven te staan, was vast een opluchting. Ze hadden zich staande gehouden op glad ijs!

Leeservaring

Bij het dichtklappen van een boek, denk je meestal spontaan aan de relevantie van de gelezen bladzijden. Omdat er zoveel non-fictie en historisch gewortelde fictie over WO II op de markt komt, kun je bij het wegen van dit relaas niet om een kleine vergelijkende studie heen. Ambitieuze biografieën zoals die van de verzetsheld Pim Boellaard (Jolande Withuis) of de strafpleiter Max Moszkowicz (Marcel Haenen) laten we even buiten beschouwing (1). 

'Erfgenamen' hoort bij het subgenre 'gepersonaliseerde non-fictie'. In die categorie en binnen deze context beklijft al jarenlang de meer dan indrukwekkende vertelling over Irene, de Weens-joodse grootmoeder van journalist Paul Hellman. Natuurlijk moet je over een rist aan gedetailleerde gegevens beschikken om je onderwerp op een adembenemende manier tot leven te brengen. En net dat ontbreekt aan het boek van Olof van Joolen en Ilan Sluis. 'Erfgenamen' is het resultaat van een enigszins verhelderende zoektocht naar de niet-alledaagse levens van voorouders, waardevolle research voor de onderzoekers maar in mindere mate essentieel voor de lezer. Daarvoor zijn de lacunes in beide verhalen verantwoordelijk. Op deze manier kan de vertelling geen vlucht nemen!

★★★1/2

(1) Voor de liefhebbers: de biografie van NSB-leider Anton Mussert, geschreven door Auke Kok, verschijnt in het voorjaar van '26 bij uitgeverij Hollands Diep.

Liefs van je Leen - Hilde Veeren

Geen sambal 

maar doorgekookte worteltjes !

 

'Dat allebei mijn kinderen het eerste deel van hun leven 

zonder vader moesten opgroeien, leek de vloek van ons gezin.'

Als Lena in 1939 Celebes verlaat om haar opleiding tot verpleegkundige verder te zetten op Ambon, is het nog windstil in Nederlands-Indië. Toch wordt haar geluk aan de zijde van KNIL-militair Jan al snel verstoord. Terwijl haar geliefde in een Jappenkamp terecht komt, moet zij als jonge moeder haar eigen boontjes doppen in Australië waar heel wat vluchtelingen uit de archipel worden opgevangen. 

Nooit rust

Na de oorlog krijgt het gezin onderdak bij de ouders van Jan in Den Haag. Voor Lena is de cultuurschok groot: de geordende kneuterigheid van huisjes, tuintjes, paadjes en rijtjes bloempotten, benauwt haar. Voor de kwetterende Indische stemmen komt stilte in de plaats. En de kruidenpasta wordt ingeruild voor droge aardappelen. Als de KNIL-soldaat wordt opgeroepen om weer naar het woelige Indië af te varen, lijkt de weg naar een veilige toekomst opnieuw afgesneden. Komt het verscheurde gezin ook dit onheil te boven?

In 'Liefs van je Leen' vertelt Hilde Veeren het gefictionaliseerde verhaal van haar Indische grootmoeder. Geïnspireerd door brieven en anekdotes, strooit de schrijfster met sfeer, weetjes, kleuren en geuren van een exotische wereld die ze laat contrasteren met de grijze voorspelbaarheid van het naoorlogse Nederland. De neerbuigende houding tegenover de donkere Leen zorgt bovendien voor een nog grotere ontheemding van het hoofdpersonage. 

Achtergrond in de schaduw

Hoewel de auteur een warme, gedreven vertelling met aansprekende karakters neerzet, mis je de historische context. Een roman die zich in het verleden afspeelt hoort een uitgewerkte setting te hebben ofwel een tweede plotlijn die je naar een andere omgeving meeneemt. In dit boek wordt noch het Jappenkamp, noch de onafhankelijkheidsoorlog tot leven gebracht of geduid. Op deze manier mis je de kans om het lezerspubliek dat non-fictieliteratuur mijdt, toch enigszins wegwijs te maken in de internationale politiek! Levens worden gestuurd door maatschappelijke ontwikkelingen. Daarom is het belangrijk om de mechanismen erachter te begrijpen. Door te zwijgen over de rol van de KNIL-militairen in de gruwelijke dekolonisatiestrijd van de jaren '40, bloedt het verhaal bovendien naar het einde toe dood!

★★★1/2

Oorlogsliefde - Auke Kok

Het warme nest !

'Alles wees erop dat de bezetting voor hem 

geen afschuwelijke situatie was, 

eerder een spel dat hij meesterlijk speelde.'

Als de jonge Corrie den Held in 1943 de zorgzame en respectvolle jonkheer Henk van Lynden leert kennen, heeft ze geen flauw idee van het leven dat haar te wachten staat. Corrie is een makkelijk, plooibaar meisje dat dankbaar is voor de materiële en emotionele veiligheid die de dertigjarige, zelfverklaarde verzetsheld haar biedt. Vragen stellen over de activiteiten van haar partner hoort niet en daar heeft ze vrede mee. 

Sprookjes zijn bedriegers

In tegenstelling tot haar sobere jeugd heeft Corrie een feestelijk leven aan de zijde van Henk. De oorlogsschaarste lijkt hen niet te deren. Toch zit er af en toe een angel in hun relatie. Wanneer Henk haar kort voor hun huwelijk vraagt of ze ook van hem zou houden als hij voor de Duitsers werkte, schrikt ze en twijfelt ze over het antwoord. Op dat moment weet ze niet dat er een dag zal komen waarop ze zal moeten kiezen. 

Hoewel ze het ongewone gedrag van haar man - vermommingen, schuilnamen, altijd bewapend - nooit goed heeft kunnen plaatsen, ziet ze, met de nakende nederlaag van de Duitsers in zicht, haar prins in één klap van zijn witte paard vallen. Vanaf dan wordt ze door een oncontroleerbare, neerwaartse spiraal meegesleurd. 'Het was alsof Corrie en Henk zich op een opgehoogd stukje land bevonden dat door het rijzende water steeds verder afbrokkelde,' zo schrijft Auke Kok.

Wat is liefde?

Terwijl een auteur kan ontsnappen aan de neiging om te oordelen, lukt dat een lezer met zin voor maatschappelijke verantwoordelijkheid niet. Als Corrie een onethische keuze maakt, laat de historicus haar, ondanks een paar vuile handen, in haar waarde. De loyale en liefhebbende echtgenote maakt het je niet makkelijk. Toch kun je moeilijk om haar egocentrisme heen dat hebben en houden, in allerlei opzichten, laat primeren op eerlijkheid, moed en solidariteit met slachtoffers. Liefde is niet noodzakelijk onbaatzuchtig! Zolang er ook maar een greintje hoop is, wordt het warme nest met koppigheid verdedigd. 

Onmisbare getuigenis

'Oorlogsliefde' is geschreven vanuit het perspectief van Corrie van Held. Toen ze eindelijk haar herinneringen wilde delen, kon de non-fictie auteur haar spreken. Alleen hij, omdat de ex-partner van de landverrader Anton van der Waals, de echte Henk, ervan overtuigd was dat Auke Kok deze geschiedenisbladzijden goed begrepen had. Tot dat inzicht was ze gekomen na het lezen van de biografie 'De verrader'. 

Van dit onorthodoxe liefdesverhaal heeft Auke Kok een dynamische, beeldende en invoelbare vertelling gemaakt! In de relatie tussen mens en socio-maatschappelijke context toont zich de ware ziel van het individu! 'Razend interessant', hoor je dan te zeggen!

  

★★★★★

1936 - Auke Kok

 In slaap gewiegd !

'In Duitsland is sport de politieke opvoeding van het lichaam,

daar is sport militarisme.'

Het toekennen van de Olympische Spelen aan het nazistische Duitsland in 1936 is altijd een betwiste beslissing geweest. Bij de toewijzing speelde de integratiegedachte een doorslaggevende rol. Het werd tijd, zo werd beweerd in Olympische kringen, om Duitsland weer een plek te geven in de internationale gemeenschap. 

Niet zien of niet willen zien ?

Tijdens de voorbereiding op de deelname van Nederland liep de ethische discussie bij de pers, de bonden en de sporters hoog op. Hier en daar trok zich een individuele atleet of een sportvereniging terug. Hoe roder het nest, hoe meer tegenstand. Het Olympische credo van begrip en verzoening was voor sommigen moeilijk te rijmen met de nationaalsocialistische denkbeelden. Anderen, zoals de leden van de gezagsgetrouwe atletiekbond met een aantal NSB-ers in de gelederen, deden daar niet moeilijk over. Toch hing er ook een stemming van lichtvoetige naïviteit. Zo sprak de 'chef de mission' Karel Lotsy de gevleugelde woorden: 'Ik zie in sport dat heerlijke, neutrale terrein'.

Het idee van een heerlijk neutraal speelveld had Mussolini, de fascistische dictator van Italië, bij internationale sportwedstrijden, al van tafel geveegd. Het lag in de lijn der verwachting dat Hitler heel goed zou begrijpen dat de weerklank van het grootste sportfeest ter wereld, voor een propagandastunt zonder weerga zou zorgen. 

 

Gekomen om te winnen !

Als een volleerde sportcommentator neemt Auke Kok je mee met elke ademtocht van de bronzen sprinter Tinus Osendarp en de onverslaanbare mindset van het zeventienjarige zwemicoon Rie Mastenbroek. Met drie keer goud en één keer zilver kon ze een dikke streep trekken door het bastaardmeisje dat thuis niemand was. Het bewijs dat sport emotie is, spat van deze bladzijden!

Hoe sterk de focus ook op de prestatie gericht was, aan de overweldigende context ontsnapte niemand. De Duitsers hadden kwistig met geld en Gründlichkeit gestrooid. Alles verdiende het etiket 'nooit gezien': de grootse infrastructuur, het comfort in het Olympisch dorp, de aandacht voor esthetiek, de doorgedreven efficiëntie van het organisatorische, het luchtschip 'De Hindenburg' dat 'als een dikke sigaar' door de lucht zweefde enz. 

Sporter en toeschouwer werden omvergeblazen. En wat een sfeer heerste er in het stadion! Het gejoel op de tribunes, de nationalistische kreten en gezangen, de enthousiast wapperende hakenkruisvlaggen... verdoofden atleten en bezoekers. De snor van de Führer moet van extase getrild hebben! Een scherpe blik zou gezien hebben dat de partij de staat was geworden!

Verblind

Weg waren de gedachten aan de Jodenvervolging, de verjaagden, de gefolterden, de concentratiekampen. Enkel de zwarte topsprinter Jesse Owens kon nog een stok in het hoenderhok gooien. Voor een eerste wake-up call was het wachten tot november 1938 toen tijdens de Kristallnacht in heel Duitsland Joden en hun bezittingen werden aangevallen. 

Auke Kok heeft alles uit de kast gehaald om ons eraan te herinneren dat het jaartal 1936 als een kwaadaardig omen boven de wereld hing maar dat de mensheid zich liet verblinden door een propagandamachine. Moet je dit een gebrek aan verstand of aan moed noemen?

★★★★★