Etty Hillesum - Judith Koelemeijer

De bezielde chroniqueur van haar tijd ! 

'... dat als je innerlijk leefde, 

er misschien niet eens zo veel verschil was 

binnen of buiten de muren van een kamp.'

Wie enige kennis heeft van het lot van de joodse Etty Hillesum, kan moeilijk begrijpen waarom ze zich, zonder ook maar te willen nadenken over een ontsnappingsplan, overgaf aan wat de Duitsers eufemistisch de 'Auswanderung' noemden. Etty was dan ook op en top een beschouwer, een denker aan de zijlijn, geen daad gerichte persoonlijkheid behalve als het ging om het bijstaan van haar joodse medeburgers. Hoe haar complexe geest functioneerde, lees je in het standaardwerk van Judith Koelemeijer.

Inspirator

Al vroeg had Etty last van wat zij 'vertroebelende onrust' noemde. Dat was een understatement voor een extreem gevoelige natuur die kon leiden tot depressies en de angst voor psychose, een aandoening die in de familie voor veel ellende zorgde. 'Bij Etty ging alles vreselijk diep', zei een vriendin over haar. Als ze bij Julius Spier, een gevluchte Duitse jood en psychochiroloog, in therapie gaat, komt er langzaam maar zeker meer evenwicht in haar psyche. Zijn behandeling zou in onze tijd niet geaccepteerd worden, zelfs als grensoverschrijdend gezien worden. Zowel de combinatie van handlezen en psychologie als het fysieke, zelfs erotische aspect van zijn sessies zouden nu als onprofessioneel bestempeld worden. Maar Etty ziet er geen graten in en leert veel van deze intelligente vaderfiguur. 

Een hoger doel

Wanneer de naar binnen gekeerde jonge vrouw harder en harder geconfronteerd wordt met de repressie van de nazi's, moet ze de buitenwereld wel meer toelaten. Toch wijst ze diverse aanbiedingen om onder te duiken af. 'Etty kón het eenvoudig niet: handelen vanuit zuiver praktische motieven', schrijft Judith Koelemeijer. Wat ze wel kan is zich intens verbonden voelen met het lot van het joodse volk. Het idee van lotsverbondenheid leeft sterk in haar cultuur-historische wereld, ook bij haar mentor Julius Spier. 'Onderduiken was zo ver beneden je waardigheid', vindt ook vriendin Leonie. De eeuwenlange diaspora had haar voetafdrukken achtergelaten! Toch verandert Leonie in '42 radicaal van mening... en wordt het kindermeisje Jane. Dat gebeurt niet met de standvastige - of moet je zeggen 'naïeve' - Etty, zelfs niet wanneer een ondubbelzinnige getuigenis van een Duitse officier haar bereikt. 'Jullie worden vergast', waarschuwde hij.

 

Woorden om grip te krijgen

En al die tijd schrijft Etty in haar dagboeken. Daarin praat ze met zichzelf en hoe langer hoe meer met god. De Allerhoogste geeft haar gemoedsrust en vooral kracht. Net zoals Spier wil ze zich niet overgeven aan verbittering en haat. Zelfs op levensbedreigende dagen is er ruimte voor haar droom om een kroniekschrijver te worden die met woorden getuigt. Vanuit kamp Westerbork, waar ze het lijden recht in de ogen kijkt, stuurt ze enkele brieven die kort nadien gepubliceerd worden. Net zoals de door haar bewonderde auteur Rainer Maria Rilke, maakt ze van haar persoonlijke epistels literatuur.

Als een 'bildungsroman'

Hoewel het onderwerp van deze biografie in een ver en vrij ontoegankelijk verleden ligt, is Judith Koelemeijer erin geslaagd om de wordingsgeschiedenis van Etty Hillesum op een nauwkeurige, flink gestoffeerde manier tot bij haar lezers te brengen. Je zit op de eerste rij als Etty van een a-religieuze jonge vrouw verandert in een voor god knielende gelovige. Je ziet haar Europese identiteit verruimd worden met het joodse gedachtegoed van de lotsverbondenheid. Je volgt haar weg van een onstabiele tiener naar een krachtige persoonlijkheid die boven haar angsten staat en voor alles trouw blijft aan haar ethische waarden. 

'Terwijl Etty ten onder ging, kregen haar woorden een nieuw leven,' zo concludeert de schrijfster. Toen de tijd eindelijk rijp was voor de menselijke, in plaats van de onmenselijke kant van de oorlog, kon haar dagboek 'Het verstoorde leven' zelfs naar elke boekhandel. We zijn dan wel al in 1981! Met deze vuistdikke biografie, die je haar 'magnum opus' mag noemen, neemt Judith Koelemeijer 'haar literaire protégée' verder mee naar een toekomst waarin - laten we het hopen - plaats is voor heel wat wedergeboortes!

   

★★★★★

Oostende in de Belle Époque - Kurt Van Eeghem

 Beter een freule dan een visser !

"Het beste was niet goed genoeg

en de 'betere' burgers wilden daar graag voor betalen."

Amsterdam had zijn Gouden Eeuw, Antwerpen was de belangrijkste stad van de wereld in de 16de eeuw en... Oostende kende zijn gloriejaren rond 1900. De periode tussen 1870 en 1914 werd in Europa de Belle Époque genoemd, het 'mooie tijdperk', jaren waarin de cultuur bloeide, de technologie verbaasde, de economie het uitstekend deed en er een klasse van welvarende burgers ontstond. Een deel van hen vond luxevertier in nieuwbakken badplaatsen zoals Oostende. 

Een geslaagd verdienmodel

Nadat de Napoleontische vestingstad zich van haar bastions en grachten ontdaan had, werden er imposante hotels opgetrokken in barokke en classicistische stijl. Achter de Griekse zuilen en de façadetorens heerste de 'chef de cuisine' over zijn topmenu's en haalde de 'sommelier' zijn gerenommeerde wijnen uit de kelder. Buitenlandse arbeidskrachten, van de Afrikaanse liftboy tot de Duits sprekende receptionist, kwamen het toeristische bedrijf in het 'saison des bains' ondersteunen. De voertaal van de Europese elite was Frans. De heren namen dus, bij wijze van begroeting, hun 'châpeau de paille' van het hoofd. De dames gingen, als het protocol er om vroeg, even door de knie voor een 'révérence'. Er waren bovendien vier Franstalige kranten in de stad.

Terwijl de beste kunstenaars met brochures en grote affiches voor de marketing zorgden, namen politici en de residerende koning initiatieven om de stad nog aantrekkelijker te maken: een station dat aansloot op het Europese spoorwegnetwerk, een bijna 24/7 entertainmentpaleis met oogverblindende interieurs dat het Kursaal heette (genoemd naar het Duitse Kurhaus), een elektrische tramlijn, een bootverbinding met Dover, een hospitaal en een overdekte wandelgalerij van 366m die naar de Wellington-renbaan leidde. Naast de jonkers en freules, textielbaronnen, industriebazen en bankiers, maakten de hoogste gasten maar al te graag hun opwachting: de Sjah van Perzië, koningin Victoria van Engeland, de Italiaanse tenor Caruso, de auteur Stefan Zweig, de componisten Charles Gounod, Johan Strauss, Pjotr Tsjaikovski enz. De meesten waren toehoorders tijdens de matinees of galaconcerten, anderen zongen of dirigeerden.

Klassenmaatschappij

Investeerders en uitbaters deden dus uitstekende zaken. Maar graaide de Oostendse bevolking ook haar deel mee? Helaas niet. In de 19de eeuw was de scheidingslijn tussen arm en rijk genadeloos! De vissers verdienden het zout op hun aardappelen niet en stierven jong aan TBC of tijdens een storm op zee. In de volksbuurten was er geen sociaal vangnet. "Het begrip 'upstairs downstairs' kon je letterlijk ruiken", schrijft Kurt Van Eeghem. Het verbaast dus ook niet dat er in 1887 een vissersopstand uitbrak die in bloed gesmoord werd. Toch mochten de paupers rekenen op een man van standing: de schilder James Ensor. Hij uitte zijn verontwaardiging in de prent die hij 'De gendarmes' noemde. In de rechter benedenhoek zie je dat een ordehandhaver het bloed van zijn bajonet veegt.

Het einde van een sprookje

Met dit boek heeft Kurt Van Eeghem een rijk gestoffeerd, meeslepend en geëngageerd portret van teloorgegane stadsgrandeur getekend! Zijn zwierige taal en stijl sluiten perfect aan bij de elegante bewegingen op de dansvloeren van de Belle Époque-hotels of de 'salle des ambassadeurs' in het Kursaal. Maar elke polka heeft een laatste noot. Aan het 'saison des bains' van 1914 kwam bruusk een einde. Stefan Zweig nam in alle haast de laatste trein naar Wenen. In het feestpaleis pakten het orkest en de sopraan hun koffers. De hoogtijdagen van 'la reine des plages', de koningin van de badsteden aan de Noordzee, waren voorbij!       

★★★★1/2

Suriname - Coen Verbraak

 Onafhankelijkheid

is nog geen zelfstandigheid !

'Een amandelboom kun je niet door mooie beloften 

en gebabbel in een mangoboom veranderen.'

De 50ste verjaardag van de onafhankelijkheid van een land vraagt om meer dan vlaggengewimpel en nationale gezangen! Zeker als het om een oud-kolonie gaat, valt er veel te wikken en te wegen. Om de stemming te peilen ging journalist en programmamaker Coen Verbraak een aantal Surinamers opzoeken die een maatschappelijke rol spelen of gespeeld hebben in het moederland of in Nederland. 

Normvervaging op grote schaal

Het verdict van deze gesprekspartners is niet mals. De ouderen onder hen, zoals historica Cynthia McLeod, herinneren zich dat burgers ooit een sterk normbesef hadden, dat je niet nam wat niet van jou was. Daar is nu wijd verbreide corruptie voor in de plaats gekomen waarbij ook het politieke ambt dient om familie en vrienden te bevoordelen. Comedian Jörgen Raymann gebruikt de termen 'mismanagement' en 'nepotisme'. Toch klinkt hij niet bitter want Surinamers zoeken naar verbinding en zijn bereid tot vergiffenis. 

Of iedereen zo vergevingsgezind is als het gaat om de decembermoorden (1982) onder de leiding van couppleger Desi Bouterse, is nog de vraag. Achtentwintig jaar later vond een groot deel van de Surinamers hem voldoende salonfähig om hun president te worden. Dat neemt de bitterheid van anderen niet weg. Zo zegt Janine Riedewald, dochter van één van de slachtoffers van de moordpartij: 'De hoofdschuldige heeft nooit in de cel gezeten. Het is een vreselijk besef dat je in een samenleving woont die dit gewoon maar geaccepteerd heeft.'

De lange arm van de kolonisator

Ook als het over de gevolgen van de koloniale erfenis gaat, hoor je scherpte in de stemmen. Waar talkshowhost Humberto Tan de multiculturele samenleving 'behoorlijk geslaagd' vindt, met 'veel respect voor elkaars geloofsovertuiging', leggen anderen de nadruk op de gevolgen van de verdeel-en-heers-politiek van de kolonisator. Het opzettelijk drijven van een wig tussen de etnische groepen, heeft het geloof in 'één land, één natie', bemoeilijkt. Dat weerspiegelt zich in de politieke scheidslijnen die maar mondjesmaat gedicht worden. 

Omdat er in een recensie maar een tipje van de inhoudelijke sluier van een boek kan (en mag) opgelicht worden, hoor je hier snel aan toe te voegen dat 'Suriname' een zeer verhelderend en uitgebalanceerd verhaal is. Wie het gelezen heeft, kan met elke Surinamer meepraten over hoe het was, zou kunnen zijn of zou moeten zijn. 

En wat nu?

Het voorlopig laatste woord is voor politica Kathleen Ferrier, de dochter van de eerste president. Zij waagt zich aan een antwoord op de hamvraag: 'Is Suriname een zelfstandig land geworden?' Ze vindt van niet en noemt armoede en verdeeldheid als argumenten. Wie nadenkt over een toekomst die meer biedt dan het verleden, kan niet heen om het olieveld voor de kust dat zo'n 750 miljoen vaten zou moeten opleveren. Het is wel vreemd dat het in een land met een sterk moeder-aarde-besef, heel erg stil blijft rond de ecologische gevolgen!

★★★★1/2

Bigi Yari - Bodil de la Parra, Jeffrey Spalburg

Geen wolkenvrije verjaardag !

'Er was veel schade en veel schande, 

laten we er vooral wijzer door worden.'

Een Bigi Yari is een bijzondere verjaardag zoals, bijvoorbeeld, een jubileum dat is. Als tien Nederlands-Surinaamse schrijvers hun gedachten laten gaan over het vijftigjarige bestaan van de staat Suriname, dan mogen ze hun bundel dus met recht en rede 'De grote verjaardag' noemen. 

Niet verteerde pijn

Hoewel elke auteur andere accenten legt, kun je zeggen dat er op tal van bladzijden met een verbitterde stem gesneerd wordt naar Nederland - het koloniale én het huidige - de militaire coup van 1980 veroordeeld wordt en oprechte, strijdvaardige voorouders een eerbetoon krijgen. Zo is er het door de ziel snijdende levensverhaal van activist Louis Doedel (1905-1980), de oudoom van journalist Nina Jura, die 43 jaar lang werd opgesloten in een psychiatrische instelling.

Tussen alle verhalen en invalshoeken komt de kwaliteit van de journalistieke stukken bovendrijven. Verslaggevers zoeken altijd naar diepgang, context en duiding. Naast Nina Jurna is er Iwan Brave die zijn zorgen uit over de grote uittocht van Surinamers op zoek naar een comfortabeler en stabieler leven. Brain drain is nooit gunstig voor een natie! 

Waar is thuis?

Zowel rond de onafhankelijkheid als na de militaire coup kwam er een massale migratie op gang. Het verhaal van dierenarts Chris Polanen illustreert de onzekerheid waarin veel Surinamers in die tijd leefden. In zijn jeugd was hij een draaideurmigrant, heen en terug en weer weg, aan de hand van zijn moeder. Hij noemt zich een Euro-Surinamer die ooit heeft moeten kiezen tussen zijn land en zijn gezin en uiteindelijk emotionele rust heeft kunnen vinden. Een migrant is niet noodzakelijk een dolende ziel!

 

Toch komt het allermooiste stuk van schrijfster Shanti Singh, één van de 170.000 Nederlandse Hindostanen. Met haar lichtvoetige vertelstem stelt ze haar verweesde moeder voor die ontdekte dat je ook in een vreemd land familie kunt vinden, geen bloedverwant maar een erg waardevolle culturele zus. 

'Bigi Yari' herinnert ons aan een multi-etnisch volk waarvan de voorouders over de wereld zwierven. Creolen, Marrons, Hindostanen, Chinezen en zij die niet eens precies weten welk bloed door hun aders stroomt, hebben hun wortels in India, Indonesië, China, West-Afrika en Europa. Laten we ook de voor de inquisitie gevluchte joden en de inheemse volkeren, die voor een groot gedeelte opgingen in de nieuwkomers, niet vergeten. Voor velen van hen bleek Suriname een tussenstop op weg naar Nederland. 

Veeg ook voor je eigen deur!

Wat je in dit boek mist, is de blik vooruit, een visie op de maatschappelijke toekomst van een land dat een veel beter bestuur verdient. Je hoort niemand klagen over de zakkenvullers noch over de grootspraak van onmachtige politici. Een groeiperiode van vijftig jaar is niet lang maar ook niet kort! Als Bodil de la Parra je meeneemt naar de laatste dagen van haar in 2024 overleden vader, een nazaat van joodse Portugezen, gaat je haar rechtop staan van verontwaardiging. Een arts en een bed vinden bleek een uitdaging die om volharding vroeg!

Het argument dat hebzucht een koloniale erfenis is, kan niet eindeloos worden aangehaald! En dat Surinaamse partijpolitiek als gevolg van het koloniale bestuur langs ethnische lijnen loopt, is evenzeer een makkelijk excuus voor het gebrek aan samenhorigheid. In tal van landen, die niet door een buitenlandse mogendheid gebrainwasht werden, bijvoorbeeld in de Balkan, zie je dat sektarisch denken overheerst en verlammend werkt. De Ottomaanse voetafdruk, die trouwens niet in alle Balkan-landen werd achtergelaten, is niet vergelijkbaar met het ideeëngoed en het maatschappijmodel van Westerse overheersers. Mensen hebben vaak een clanmentaliteit! Uitgebreider ingaan op deze kwestie zou ons nu te ver leiden...

Waar is tante Es?

Hoewel er voor diversiteit is gekozen, zou de scherpe kijk van theatermaker Jörgen Raymann niet misstaan in deze bundel. Werd hij niet gevraagd of voelde hij zelf geen band met dit project? Of was hij misschien zijn eigen Bigi Yari aan het voorbereiden? In 2026 wordt hij 60 en presenteert hij zijn nieuwste show 'Welkom thuis'. Benieuwd naar hoe hij omgaat met zijn veellagige identiteit die de hele geschiedenis van Suriname in zich draagt!

★★★1/2

Thuis - Ahmed Aboutaleb

Geknipt om te dienen ! 

'Een burgemeester wordt geacht boven de partijen te staan 

en zich als dienaar van de democratie op te stellen.'

Welk beeld hebben doorsnee burgers van politicus Ahmed Aboutaleb? Wellicht zien ze hem als een intelligente, hard werkende, betrokken bestuurder. Een getting-things-done-man met een hart voor de medemens. Van memoires mag je verwachten dat ze je kijk op een auteur verder opentrekken en je misschien zelfs verrassen! 

Met harde hand

In de openingshoofdstukken neemt hij je mee naar zijn jeugd in Noordoost Marokko. Daar krijg je meteen een aantal passages aangereikt die je met de ogen doen knipperen. Zowel in de reguliere school als in de Koran-klas werden er een halve eeuw geleden flinke lijfstraffen uitgedeeld. Leerplicht bestond trouwens niet. De vijftienjarige Ahmed was op een haar na als een analfabeet naar Nederland gekomen. Hoeveel kans zou hij in dat geval gehad hebben op het uitbouwen van een loopbaan? 

Het harde werk op de droge akkers van het dorp en het buitenshuis verduren van een kind onvriendelijke opvoeding, hebben de basis gelegd voor de eigenschappen die we de voormalige burgemeester van Rotterdam nu toekennen: strijdvaardigheid en volharding.   

Op eigen kracht omhoog

De combinatie van een grote intelligentie, een gezonde ambitie en een doordouwersmentaliteit heeft hem geen windeieren gelegd. Overtuigende sollicitatiegesprekken brengen hem bij bestuurgerelateerde functies (overheidswoordvoerder, de SER, het CBS) en later bij de bestuursambten zelf. Als een headhunter aan je deur klopt, heeft je reputatie vleugels gekregen! Toch houdt Ahmed Aboutaleb de voeten op de grond. Voor hem telt het leren kennen van nieuwe vakdomeinen, het opdoen van ervaringen in het werken met mensen en bovenal het dienstbaar zijn. Die levenshouding heeft hij, gevoed door de Koran, van huis uit meegekregen. 

Van de schaduw in de schijnwerpers treden maakt je werk een stuk moeilijker! Zichtbaarder betekent ook kwetsbaarder. Als hij in 2002 een directeursfunctie aangeboden krijgt bij de gemeente Amsterdam, er wat later Wethouder wordt, en in 2007 tot Staatssecretaris van Sociale Zaken benoemd wordt, moet hij aan torenhoge verwachtingen voldoen en liggen er hoofdpijndossiers op zijn werktafel. 

De rollercoaster die Rotterdam heet

Maar de echte pijn komt uit een andere hoek en treft de topbestuurder in zijn ziel. Hoewel hij op brede waardering kan rekenen, zijn er collega-politici die zijn loyaliteit tegenover de Nederlandse cultuur en samenleving schaamteloos in twijfel trekken. Als hij burgemeester van Rotterdam wordt (2008), moet hij spitsroeden lopen tijdens de raadsvergaderingen. Hij noemt dat 'roeptoeterige kritiek'. Je kunt het ook grove onbeschoftheid noemen.

    

Toch houdt hij oprecht van de Maasstad waar je 'respect moet verdienen'. Zoals elke bestuurder van een grote gemeente, moet ook hij veel ballen in de lucht houden, permanent brandjes blussen en polarisatie vermijden. Alle mogelijke crisismomenten dienen zich aan: een Pegida-betoging, Kick Out Zwarte Piet-acties, de uitzetting van een Turkse minister, verhitte Feyenoord-hooligans, de alarmerende Corona-tijd enz. Ahmed Aboutaleb gaat in cognito én officieel de wijken in, luistert, overlegt, zoekt het compromis maar trekt waar nodig ook een duidelijke streep. 

Daarnaast zet hij grote beleidslijnen uit. In samenwerking met het Haagse bestuur wordt een ambitieus openbaar vervoersnet gerealiseerd dat beide steden via alle tussenliggende gemeenten met elkaar verbindt. Infrastructuur, economische ontplooiing en woningbouw gaan hier hand in hand. Tegelijkertijd draagt hij zorg voor verkommerde wijken waar de buurtbewoner de openbare ruimte moet prijsgeven ten voordele van de misdaad. Van een no go area worden buurten zoals de West-Kruiskade omgevormd tot menswaardige plekken. Hoe meer deze burgervader van zichzelf laat zien, hoe meer handen er voor hem op elkaar gaan. In een tijd van voortschrijdend populisme toont hij aan dat het loont om op traditionele partijen te stemmen. 

De mens achter de bestuurder

Ahmed Aboutaleb steekt nooit een pluim op zijn eigen hoed, hooguit op een hoed die hij deelt met anderen. Naast bescheiden is hij nieuwsgierig, doelgericht en, zoals alle mensen die het verschil maken, is hij bijna de klok rond in touw. Omdat hij weet dat je al netwerkend het beste resultaat behaalt, betrekt hij bij elk groot project of spanningen in de stad de belanghebbenden én de beleidsverantwoordelijken. Zoals zijn motto waarschuwt: 'In gebarsten grond spoelt verkoelend water zo weg'.

Deze pionier is van het rotsachtige type en dus geen vrijbuiter. Daarom is dit persoonlijke document, zoals we ons afvroegen in de inleiding, niet verrassend. En dat hoeft ook niet. Dat het bezielend is en een voorbeeldfunctie heeft, maakt het meer dan waardevol! Stemmen van derden, collega's en inwoners van Amsterdam en vooral Rotterdam, zouden hier hun perspectief aan kunnen toevoegen. Maar dat is aan hen...

De verhaalverpakking

'Thuis' garandeert trouwens een plezierige leeservaring. Deze aan de HTS afgestudeerde bèta-man heeft een vloeiende pen! Hij doseert, stoffeert, varieert en neemt je vol overtuiging mee in zijn vertelling. Zijn taal is beeldend als het kan en nuchter als het moet. En van alle woorden is 'dienstbaarheid' het belangrijkste. Zoals de auteur het zelf zegt, is hij liever deel van de lijst dan van het schilderij! 

★★★★★

Overleven in de wildernis - Miriam Lancewood

 Durf onzeker te zijn !

'Alles wat ik nodig had in de wereld, 

was binnen handbereik.'

Heeft Miriam Lancewood na twee boeken over leven buiten de gebaande paden, nog stof voor een derde wildernisverhaal? Dat kan een vraag van kritische lezers zijn. En het antwoord komt snel. Vóór het einde van het eerste hoofdstuk roep je al volmondig: 'ja'!  

Wees voorbereid !
De invalshoek van dit derde luik is de kennis en de mindset die nodig is om te overleven als je oog in oog staat met de meest ruige natuur en, min of meer of helemaal, zelfvoorzienend wil zijn. Je moet weten waar de dieren leven en hoe ze zich gedragen, waar je water vindt en hoe je vuur maakt. Je moet leren lopen over onvaste grond en tegen rotsen kunnen opklauteren. En met sandalen door ijskoud water ploeteren, sterkt lijf en geest! Jaar na jaar heeft Miriam geïnvesteerd in survivalvaardigheden: jagen, leerlooien, tuinieren, het gebruik van planten enz. Ooit was de wildernis een raadsel voor haar. Nu kan ze de wolken en de berendrollen lezen. 

Bijna altijd deelt ze haar avonturen met Peter, haar Nieuw-Zeelandse partner en inspiratiebron, zowel op het materiële als op het geestelijke vlak. Soms wil ze alleen de wereld in, haar grenzen aftasten. Kan ze zich, bijvoorbeeld, al liftend en slapend in een tentje, staande houden in Noord-Turkije? Vrouwen zijn altijd kwetsbaar, maar nog meer in een machocultuur. Toch slaagt ze erin om in een - soms - onveilige menselijke omgeving haar overlevingslessen toe te passen. Ook de mens is een dier! 'Toon nooit je angst', is het motto! Dat Miriam een voormalige polsstokspringster is, zal haar daarbij vast gesterkt hebben...

Baas in je kop
Samen met haar kom je tot het inzicht dat gevaar onlosmakelijk verbonden is met vrijheid en dat veiligheid een illusie is. Je kunt dus maar best je angst accepteren. Hoewel Peter een kampioen is in het aanvaarden van wat je niet kunt beïnvloeden, komt Miriam aardig in de buurt. Voor haar geldt nog steeds: 'Liever in een tent leven, dan samen op de bank een filmavond houden.' 

Het pad over een Himalaya-pas kwijt geraken of een onweer tussen 4.000m-toppen, noemt ze oprecht 'een intense ervaring'. Als een buitenstaander zich zo'n hachelijke situatie zou voorstellen, dan komt hij geheid met een adem afsnijdende woordenschat. De oude Grieken wisten het al: de mens is de maat van alle dingen... alleen willen de meetlatten die we hanteren, wel eens van elkaar verschillen. Het liniaal van deze vrijbuiter is van unieke makelij! 

Een uitnodigende pen

Is Miriam Lancewood ook een kundige schrijfster? Zeker. Je zou zelfs kunnen zeggen dat het vertellen van verhalen haar tweede natuur is. Ze pakt je in met haar levendige, beeldende en heldere stijl. Daarbij vergeet ze nooit flink te stofferen en, waar het past, te beschouwen. Maar bovenal heeft deze globetrotter een bezielende persoonlijkheid!

★★★★

Erfgenamen - Olof van Joolen, Ilan Sluis

Het zwijgen verbroken !

'Gedreven door haat beschadigden daders 

veel meer dan alleen hun directe slachtoffers.'     

In een tijd van maatschappelijke polarisatie en verslechterde internationale betrekkingen, neemt de belangstelling voor de Tweede Wereldoorlog toe. De bevriende journalisten, Olof van Joolen en Ilan Sluis, hadden nog een extra reden om zich over het verleden te buigen. De ene had een foute grootvader, de andere voorouders met een kamp- of onderduikervaring. Deze pijnlijke achtergrond had nooit tussen hen ingestaan, een prima basis om op onderzoek uit te gaan. Omdat de eerste en de tweede generatie volhardden in zwijgen, vroegen nog talloze blinde vlekken om inkleuring.

Hulde aan de archivarissen !

Processtukken, brieven van familieleden en dossiers van het Nationaal Archief helpen hen op gang. Ilan volgt zijn overgrootouders op hun lijdensweg naar de kampen en ontdekt een groots gebaar van een verzetsstrijder dat het leven van zijn oma Lien redt. Bovendien ontmoet hij zijn Canadese familie... waarvan de enige oorlogsgetuige de lippen stijf op elkaar gehouden heeft. 

Ook Olof is voor zijn hang naar verduidelijking bijna helemaal aangewezen op archiefstukken. Ze laten er geen twijfel over bestaan dat, als je voor de Sicherheitsdienst werkte, je moest presteren: verklikken, arresteren, executeren. De daden van opa Jacobus zijn te extreem om verzachtende omstandigheden, zoals een nazi-ideologische opvoeding of een ongunstig banenklimaat, te laten gelden. Zelfs de man die vanuit de naoorlogse gevangenis warme brieven en lieftallige natuurtekeningen naar zijn zoontje stuurde, kan het bloed niet van zijn handen wassen. Zijn uitspraken en handelingen waren trouwens niet wars van tegenstrijdigheden!

Omdat de ethische vragen alles met opa Co te maken hebben, is hij het zwaargewicht van het boek. Hoewel zijn keuzes en het bijbehorende gedrag zorgvuldig op de weegschaal worden gelegd, ontsnapt hij niet aan een bitter oordeel, noch in de rechtszaal, noch in de geest van zijn kleinkind.

Geen verleden zonder geheimen

Net zoals bij zoektochten van andere burgers naar slachtoffers of handlangers van de Duitse bezetter, wordt hier en daar een tip van de sluier opgelicht. Ook voor de bevriende journalisten én de lezer blijven heel wat feiten en waarheden achter het mistgordijn hangen. 

Toch is niet alleen de queeste zelf belangrijk. Als beste maatjes waren zij ook benieuwd of de kervende vragen en confronterende antwoorden hun relatie zouden beïnvloeden. Hun conclusie dat verhalen niet tussen mensen hoeven te staan, was vast een opluchting. Ze hadden zich staande gehouden op glad ijs!

Leeservaring

Bij het dichtklappen van een boek, denk je meestal spontaan aan de relevantie van de gelezen bladzijden. Omdat er zoveel non-fictie en historisch gewortelde fictie over WO II op de markt komt, kun je bij het wegen van dit relaas niet om een kleine vergelijkende studie heen. Ambitieuze biografieën zoals die van de verzetsheld Pim Boellaard (Jolande Withuis) of de strafpleiter Max Moszkowicz (Marcel Haenen) laten we even buiten beschouwing (1). 

'Erfgenamen' hoort bij het subgenre 'gepersonaliseerde non-fictie'. In die categorie en binnen deze context beklijft al jarenlang de meer dan indrukwekkende vertelling over Irene, de Weens-joodse grootmoeder van journalist Paul Hellman. Natuurlijk moet je over een rist aan gedetailleerde gegevens beschikken om je onderwerp op een adembenemende manier tot leven te brengen. En net dat ontbreekt aan het boek van Olof van Joolen en Ilan Sluis. 'Erfgenamen' is het resultaat van een enigszins verhelderende zoektocht naar de niet-alledaagse levens van voorouders, waardevolle research voor de onderzoekers maar in mindere mate essentieel voor de lezer. Daarvoor zijn de lacunes in beide verhalen verantwoordelijk. Op deze manier kan de vertelling geen vlucht nemen!

★★★1/2

(1) Voor de liefhebbers: de biografie van NSB-leider Anton Mussert, geschreven door Auke Kok, verschijnt in het voorjaar van '26 bij uitgeverij Hollands Diep.

Liefs van je Leen - Hilde Veeren

Geen sambal 

maar doorgekookte worteltjes !

 

'Dat allebei mijn kinderen het eerste deel van hun leven 

zonder vader moesten opgroeien, leek de vloek van ons gezin.'

Als Lena in 1939 Celebes verlaat om haar opleiding tot verpleegkundige verder te zetten op Ambon, is het nog windstil in Nederlands-Indië. Toch wordt haar geluk aan de zijde van KNIL-militair Jan al snel verstoord. Terwijl haar geliefde in een Jappenkamp terecht komt, moet zij als jonge moeder haar eigen boontjes doppen in Australië waar heel wat vluchtelingen uit de archipel worden opgevangen. 

Nooit rust

Na de oorlog krijgt het gezin onderdak bij de ouders van Jan in Den Haag. Voor Lena is de cultuurschok groot: de geordende kneuterigheid van huisjes, tuintjes, paadjes en rijtjes bloempotten, benauwt haar. Voor de kwetterende Indische stemmen komt stilte in de plaats. En de kruidenpasta wordt ingeruild voor droge aardappelen. Als de KNIL-soldaat wordt opgeroepen om weer naar het woelige Indië af te varen, lijkt de weg naar een veilige toekomst opnieuw afgesneden. Komt het verscheurde gezin ook dit onheil te boven?

In 'Liefs van je Leen' vertelt Hilde Veeren het gefictionaliseerde verhaal van haar Indische grootmoeder. Geïnspireerd door brieven en anekdotes, strooit de schrijfster met sfeer, weetjes, kleuren en geuren van een exotische wereld die ze laat contrasteren met de grijze voorspelbaarheid van het naoorlogse Nederland. De neerbuigende houding tegenover de donkere Leen zorgt bovendien voor een nog grotere ontheemding van het hoofdpersonage. 

Achtergrond in de schaduw

Hoewel de auteur een warme, gedreven vertelling met aansprekende karakters neerzet, mis je de historische context. Een roman die zich in het verleden afspeelt hoort een uitgewerkte setting te hebben ofwel een tweede plotlijn die je naar een andere omgeving meeneemt. In dit boek wordt noch het Jappenkamp, noch de onafhankelijkheidsoorlog tot leven gebracht of geduid. Op deze manier mis je de kans om het lezerspubliek dat non-fictieliteratuur mijdt, toch enigszins wegwijs te maken in de internationale politiek! Levens worden gestuurd door maatschappelijke ontwikkelingen. Daarom is het belangrijk om de mechanismen erachter te begrijpen. Door te zwijgen over de rol van de KNIL-militairen in de gruwelijke dekolonisatiestrijd van de jaren '40, bloedt het verhaal bovendien naar het einde toe dood!

★★★1/2

Oorlogsliefde - Auke Kok

Het warme nest !

'Alles wees erop dat de bezetting voor hem 

geen afschuwelijke situatie was, 

eerder een spel dat hij meesterlijk speelde.'

Als de jonge Corrie den Held in 1943 de zorgzame en respectvolle jonkheer Henk van Lynden leert kennen, heeft ze geen flauw idee van het leven dat haar te wachten staat. Corrie is een makkelijk, plooibaar meisje dat dankbaar is voor de materiële en emotionele veiligheid die de dertigjarige, zelfverklaarde verzetsheld haar biedt. Vragen stellen over de activiteiten van haar partner hoort niet en daar heeft ze vrede mee. 

Sprookjes zijn bedriegers

In tegenstelling tot haar sobere jeugd heeft Corrie een feestelijk leven aan de zijde van Henk. De oorlogsschaarste lijkt hen niet te deren. Toch zit er af en toe een angel in hun relatie. Wanneer Henk haar kort voor hun huwelijk vraagt of ze ook van hem zou houden als hij voor de Duitsers werkte, schrikt ze en twijfelt ze over het antwoord. Op dat moment weet ze niet dat er een dag zal komen waarop ze zal moeten kiezen. 

Hoewel ze het ongewone gedrag van haar man - vermommingen, schuilnamen, altijd bewapend - nooit goed heeft kunnen plaatsen, ziet ze, met de nakende nederlaag van de Duitsers in zicht, haar prins in één klap van zijn witte paard vallen. Vanaf dan wordt ze door een oncontroleerbare, neerwaartse spiraal meegesleurd. 'Het was alsof Corrie en Henk zich op een opgehoogd stukje land bevonden dat door het rijzende water steeds verder afbrokkelde,' zo schrijft Auke Kok.

Wat is liefde?

Terwijl een auteur kan ontsnappen aan de neiging om te oordelen, lukt dat een lezer met zin voor maatschappelijke verantwoordelijkheid niet. Als Corrie een onethische keuze maakt, laat de historicus haar, ondanks een paar vuile handen, in haar waarde. De loyale en liefhebbende echtgenote maakt het je niet makkelijk. Toch kun je moeilijk om haar egocentrisme heen dat hebben en houden, in allerlei opzichten, laat primeren op eerlijkheid, moed en solidariteit met slachtoffers. Liefde is niet noodzakelijk onbaatzuchtig! Zolang er ook maar een greintje hoop is, wordt het warme nest met koppigheid verdedigd. 

Onmisbare getuigenis

'Oorlogsliefde' is geschreven vanuit het perspectief van Corrie van Held. Toen ze eindelijk haar herinneringen wilde delen, kon de non-fictie auteur haar spreken. Alleen hij, omdat de ex-partner van de landverrader Anton van der Waals, de echte Henk, ervan overtuigd was dat Auke Kok deze geschiedenisbladzijden goed begrepen had. Tot dat inzicht was ze gekomen na het lezen van de biografie 'De verrader'. 

Van dit onorthodoxe liefdesverhaal heeft Auke Kok een dynamische, beeldende en invoelbare vertelling gemaakt! In de relatie tussen mens en socio-maatschappelijke context toont zich de ware ziel van het individu! 'Razend interessant', hoor je dan te zeggen!

  

★★★★★

1936 - Auke Kok

 In slaap gewiegd !

'In Duitsland is sport de politieke opvoeding van het lichaam,

daar is sport militarisme.'

Het toekennen van de Olympische Spelen aan het nazistische Duitsland in 1936 is altijd een betwiste beslissing geweest. Bij de toewijzing speelde de integratiegedachte een doorslaggevende rol. Het werd tijd, zo werd beweerd in Olympische kringen, om Duitsland weer een plek te geven in de internationale gemeenschap. 

Niet zien of niet willen zien ?

Tijdens de voorbereiding op de deelname van Nederland liep de ethische discussie bij de pers, de bonden en de sporters hoog op. Hier en daar trok zich een individuele atleet of een sportvereniging terug. Hoe roder het nest, hoe meer tegenstand. Het Olympische credo van begrip en verzoening was voor sommigen moeilijk te rijmen met de nationaalsocialistische denkbeelden. Anderen, zoals de leden van de gezagsgetrouwe atletiekbond met een aantal NSB-ers in de gelederen, deden daar niet moeilijk over. Toch hing er ook een stemming van lichtvoetige naïviteit. Zo sprak de 'chef de mission' Karel Lotsy de gevleugelde woorden: 'Ik zie in sport dat heerlijke, neutrale terrein'.

Het idee van een heerlijk neutraal speelveld had Mussolini, de fascistische dictator van Italië, bij internationale sportwedstrijden, al van tafel geveegd. Het lag in de lijn der verwachting dat Hitler heel goed zou begrijpen dat de weerklank van het grootste sportfeest ter wereld, voor een propagandastunt zonder weerga zou zorgen. 

 

Gekomen om te winnen !

Als een volleerde sportcommentator neemt Auke Kok je mee met elke ademtocht van de bronzen sprinter Tinus Osendarp en de onverslaanbare mindset van het zeventienjarige zwemicoon Rie Mastenbroek. Met drie keer goud en één keer zilver kon ze een dikke streep trekken door het bastaardmeisje dat thuis niemand was. Het bewijs dat sport emotie is, spat van deze bladzijden!

Hoe sterk de focus ook op de prestatie gericht was, aan de overweldigende context ontsnapte niemand. De Duitsers hadden kwistig met geld en Gründlichkeit gestrooid. Alles verdiende het etiket 'nooit gezien': de grootse infrastructuur, het comfort in het Olympisch dorp, de aandacht voor esthetiek, de doorgedreven efficiëntie van het organisatorische, het luchtschip 'De Hindenburg' dat 'als een dikke sigaar' door de lucht zweefde enz. 

Sporter en toeschouwer werden omvergeblazen. En wat een sfeer heerste er in het stadion! Het gejoel op de tribunes, de nationalistische kreten en gezangen, de enthousiast wapperende hakenkruisvlaggen... verdoofden atleten en bezoekers. De snor van de Führer moet van extase getrild hebben! Een scherpe blik zou gezien hebben dat de partij de staat was geworden!

Verblind

Weg waren de gedachten aan de Jodenvervolging, de verjaagden, de gefolterden, de concentratiekampen. Enkel de zwarte topsprinter Jesse Owens kon nog een stok in het hoenderhok gooien. Voor een eerste wake-up call was het wachten tot november 1938 toen tijdens de Kristallnacht in heel Duitsland Joden en hun bezittingen werden aangevallen. 

Auke Kok heeft alles uit de kast gehaald om ons eraan te herinneren dat het jaartal 1936 als een kwaadaardig omen boven de wereld hing maar dat de mensheid zich liet verblinden door een propagandamachine. Moet je dit een gebrek aan verstand of aan moed noemen?

★★★★★

De zwevende wereld - Annejet van de Zijl

Een uit de hand gelopen fascinatie!

'... en wierp Franz zijn eerste blikken op het land dat zijn lust, 

zijn liefde en uiteindelijk ook zijn noodlot zou worden.'

Altijd weer vindt Annejet van der Zijl ondergesneeuwde werelden en vergeten personages die de lezer honderden bladzijden lang in de ban houden. In haar laatste boek neemt ze je mee naar het Japan van de 19de eeuw dat door de ijzeren hand van het shogunaat geregeerd werd. Deze krijgersklasse hield het land op slot, verstoken van wetenschappelijke en technische nieuwigheden. 

Gespeeld en verloren
Toch slaagden de Nederlanders erin om een handelspost te openen op het eilandje Deshima bij Nagasaki. Toen Franz von Siebold, een Duitse arts in dienst van het KNIL, naar dit afgelegen oord werd uitgezonden, geraakte hij al snel gefascineerd door de botanische omgeving en de cultuur in het algemeen. Terwijl hij een reputatie opbouwde van baanbrekende medicus, broedde hij op een ambitieus idee: de blinde vlekken in de kennis van het land wegwerken en zo de eerste Westerse Japandeskundige worden. Maar deze roekeloze Icarus vloog hoog en de zon van de shogun brandde ongenadig hard! Het accepteren van verboden geschenken, zoals een geografische kaart van een onbekend gebied, werd hem noodlottig. Hij moest als banneling het eiland vaarwel zeggen... met achterlating van vrouw en kind. 

Niet alleen dokter Franz maar ook Annejet van der Zijl werkt blinde vlekken weg. Behalve de Japankenners zullen haar lezers zich verbazen over de middeleeuwse kastenstructuur van het shogunaat waarin vrouwen en bedienden niet eens een plaats hadden. Dochters van arme ouders werden bovendien naar bordelen gestuurd waar ze werden 'opgeleid' om mannen te behagen. De militaire dictatuur, die al eeuwen aan de macht was, volhardde in starheid, arrogantie en domheid. Ondanks hun ontwikkeling werden Europeanen gelijkgesteld aan dieren. Zo'n dertig jaar later bepaalt de internationale context hoe het verder moet met de samoeraikrijgers. Uiteindelijk blijft alleen hun mythe voortbestaan!

Ken je grenzen

De vlieg in dit complexe web van politieke, diplomatieke en handelsbelangen is Franz von Siebold die één levensmissie had: de perfecte adviseur en promotor zijn van zijn tweede vaderland. Maar in hoeverre was deze wens zuiver? De arts-natuurwetenschapper-ontdekkingsreiziger had last van een groot ego. Hij wilde zowel in Japan als in de rest van de wereld schitteren. 

Aan de goede kant van zijn persoonlijkheid vind je hartstocht, volharding en de moed om confrontaties aan te gaan. Anderzijds was hij ook egocentrisch, drammerig, wispelturig en eigengereid. Contradictorische karakters zijn altijd dankbare instrumenten in de handen van een auteur! Bovendien leed hij aan zelfoverschatting, dacht dat hij besturen allerhande kon laten dansen op de maat van zijn muziek. En toen hij op leeftijd was, leek hij op een topsporter die, uit angst voor het applausloze zwarte gat, met krakende gewrichten zijn loopbaan voortzet. 

Ook deze keer heeft Annejet van der Zijl een beschouwend en tegelijkertijd plot gedreven boek afgeleverd waarover het laatste woord niet snel gezegd zal zijn!

★★★★★

De hoop van Holwerd - Anita Terpstra

 Winnen doe je bij de Postcodeloterij !

'Je moet aanwezig zijn, anders verandert er niks, 

dan verloedert en krimpt het hier.'

Niemand wil in een krimpregio wonen! De huizenprijzen kelderen, banen en voorzieningen verdwijnen, de vergrijzing neemt toe, wie kan neemt de benen. Toch heb je ook honkvaste bewoners met een groot hart voor hun geboortegrond. Marco, Hessel, Theo en Jan, in één adem 'de mannen van Holwerd' genoemd, willen het tij keren. Onder de naam 'Holwerd aan Zee' ontwikkelen ze een ambitieus reddingsplan voor het dorp in Noordoost Friesland.

Tegenwind

Kort gezegd willen ze, door middel van een dijkdoorbraak, Holwerd opnieuw met de zee verbinden. Ze zien de plezierboten al aanleggen bij de hoofdstraat, toeristen overnachtingen boeken en horen de kassa's van de kleine ondernemers rinkelen. Maar in gesprek gaan met de zee kost meestal veel geld. In dit geval tientallen miljoenen euro's in een eerste fase. 

Al vrij snel levert hun enthousiasme, kundigheid en lobbywerk financiële toezeggingen op van besturen op allerlei niveaus. Als ook de Postcodeloterij Ruud Gullit met een cheque van 15 mio € naar het noorden stuurt, kan hun geluk niet op. Toch is de strijd dan nog niet gestreden. Bestuurders blijken slecht overweg te kunnen met een grootschalig burgerinitiatief dat niet past in de gebruikelijke top down politieke cultuur. De gevestigde orde spuit met gif. De pioniers zetten hun hakken... in het slik.

Het roer gaat om

Naast de aandacht voor dit project is 'De hoop van Holwerd' ook een ode aan de weerbare, vrije geesten van de Friezen en hun Waddenzee, die op de Werelderfgoedlijst van de Unesco staat. Waar vroeger de focus lag op landwinning, wordt er nu door burgers en overheid ingezet op natuurbescherming. Deze unieke kraamkamer voor vissen, vogels, zeehonden, planten enz. mag niet verloren gaan. Hoewel de zee al lang niet meer 'de waterwolf' genoemd wordt, het fenomeen dat in tijden van zwakke waterkeringen mensen en vee verslond, zijn er nu nieuwe kapers op de kust: de toenemende opwarming en de gaswinning. 

Hoewel de eigenheid en de maatschappelijke evolutie van deze streek helder en gedetailleerd uit de doeken worden gedaan, mis je levendigheid in dit boek. Er loopt geen personage doorheen dat je voorstellingsvermogen prikkelt en zorgt voor emotionele betrokkenheid. Collega-auteurs in hetzelfde genre kiezen een onderwerp dat, naast de beschouwende achtergrond, kan putten uit brieven, dagboeken, foto's en ander gepersonaliseerd archiefmateriaal. Denk bijvoorbeeld aan Annejet van der Zijl, Auke Kok, Dido Michielsen, Bert Wagendorp, Judith Koelemeijer, Paul Hellmann enz. Was er dan geen oudere Holwerder te vinden die twee generaties kon terugkijken of overgeleverde verhalen kon navertellen? Heel even komt pake Dorus kijken, de slikarbeider die heeft meegewerkt aan de inpoldering van de regio. Maar ook de blik op hem is veralgemenend!

Geen cum laude

Mede door de uitgebreide technische (plannetje als bijlage?) en budgettaire analyse van het project 'Holwerd aan Zee' heeft dit boek eerder het karakter van een langgerekt krantenartikel met de kwaliteiten én de beperkingen van deze manier van schrijven. Waardevol maar niet kluisterend of beklijvend!

★★★1/2

Held zonder vaderland - Miriam Guensberg

Het lijden van de wereld 

op de schouders van een bevrijder ! 

'Dat wat onbenoemd blijft, dreigt te worden uitgewist 

in het universele verhaal van de geschiedenis.'

Van sommige auteurs wordt gezegd dat ze steeds hetzelfde boek schrijven. Met andere personages, een andere belichting, een ander perspectief. Als je naar het oeuvre van de Nederlands-Pools-joodse Miriam Guensberg kijkt, kom je in grote lijnen tot dezelfde conclusie. Hoewel het genre wisselt van fictie naar non fictie is Polen altijd de rode draad die ontheemding, verborgen leed, het zoeken naar richtpunten, een zwijgende ziel en de erfenis van een oorlog en de Holocaust, blootlegt. 

Dapper zijn
Sommige verhalen zijn te groot, te pijnlijk, te onrechtvaardig om ooit los te kunnen laten. Met dit recente werk over haar door de oorlog beschadigde vader, wil de schrijfster 'naar de kern van het kwaad in plaats van er omheen te cirkelen'. Vooraleer je daartoe in staat bent, kunnen er heel wat jaren voorbij zijn gegaan. De romans van deze schrijfster waren vingeroefeningen voor deze literaire en intime confrontatie.

In 'Held zonder vaderland' is Miriam Guensberg voor het eerst heel expliciet over Abraham - roepnaam Dolek - Guensberg die aan het begin van de Tweede Wereldoorlog als legerarts in dienst gaat bij de Poolse krijgsmacht. Voor de vrijheid van zijn familie en zijn vaderland is hij bereid de hoogste prijs te betalen. Al die tijd heeft hij geen weet van zijn door de nazi's geëxecuteerde ouders en in kampen opgesloten broers. Het opeengestapelde leed maakt van de jonge man een gesloten volwassene met een in zichzelf gekeerde blik. 'Oorlog is geen verhaal', zegt hij als zijn dochter hem wil interviewen.

Nooit voorbij

Met de relatie tussen het kind en de oorlogsvader die vaak de kaken op elkaar houdt, worstelt menig auteur. Denk maar aan Dido Michielsen ('Verborgen vader'), Catherine Keyl ('Oorlogsvader'), Mirjam Rotenstreich ('Vader zoeken'), of Adriaan Van Dis ('Meneer Java'). De tweede generatie erft het stille verdriet, de onrust en het niet in het reine komen met een onhandelbare ervaring. Voor slachtoffers en nabestaanden heeft oorlog geen houdbaarheidsdatum! 

Net als deze collega-schrijvers heeft Miriam Guensberg de duisternis in de medemens doordringend aangekeken. Ze is meegegaan op de helletocht van de bevrijders tussen de Normandische landingsstranden en de rivierbruggen in Nederland. Ze heeft het pad gekruist van de NSDAP-er Hans Frank, de Slachter van Polen, die de Shoah geïnitieerd heeft. Ze hoorde de Britse generaal Montgomery zeggen dat Polen minderwaardige mensen zijn. En haar veldwerk leidde haar naar Nowy Targ, het dorp van de familie Guensberg in de Karpaten, waar ze de nazigevangenis heeft gezien en op de plek heeft gestaan waar de grootouders Gizella en Markus moesten toekijken bij de massa-executie van hun lotgenoten!

De kracht van woorden

Dit boek is niet alleen geschreven als eerbetoon aan een vader maar ook om te voorkomen dat een betekenisvol bestaan met een maatschappelijke relevantie, verdwijnt in de plooien van de geschiedenis. Miriam Guensberg is er in elk geval in geslaagd om de zachtaardige Dolek die eerst als frontchirurg en later als anesthesist mensen in leven probeerde te houden, op een indrukwekkende manier te laten landen in de ziel van haar lezers!

★★★★1/2

Verborgen vader - Dido Michielsen

 Een duivels verbond 

tussen kindertijd en oorlog !

'Wat, vraag ik me lang na zijn dood af, 

is nou precies zijn erfenis?' 

Zou dit het zoveelste verhaal zijn over Jappenkampen, koloniale arrogantie en brandende kampongs? Omdat Dido Michielsen als afstammeling van een njai, een bijvrouw van een Hollandse man in Nederlands-Indië, de kolonie van binnenuit kan beschrijven, hoeft het antwoord niet meteen verontrustend te klinken. Bovendien maakt ze je vanop de eerste bladzijden duidelijk dat de queeste naar het verleden van haar vader tot doel heeft haar kijk op hem te verhelderen. Wie was deze humeurige, cynische, jaloerse en pesterige oud-KNIL-militair die zijn gezin al vroeg in de steek liet?

Opgelet voor stereotiep denken !

Natuurlijk blijven de historische feiten de vertrekbasis. Zonder feiten geen verbanden. Zonder verbanden geen inzichten. Je gaat dus mee met de krijgsgevangenen op de hellships naar Japan. Je komt terecht bij dwangarbeiders in een kopersmelterij die de rest van hun tijd doorbrachten in een naburig kamp waar de bewakers niet sadistisch waren en de gevangenen in bad konden, Rode Kruis-pakketten mochten ontvangen en zelfs een strandwandeling konden maken. In tegenstelling tot tal van lotgenoten op de Nederlands-Indische archipel hield vader Rudy er geen Jappenhaat aan over.

Na de bevrijding door de Amerikanen en een verblijf in Manilla, werden de half aangesterkte KNIL-militairen ingezet in de Dekolonisatieoorlog. Heeft Rudy zijn handen vuilgemaakt bij deze bloedige confrontatie? Heeft hij zich schuldig gemaakt aan standrechtelijke executies? Lieten vrouwen en kinderen door zijn toedoen het leven? Omdat er in geen enkel register namen van verantwoordelijken genoemd worden, zal Dido deze cruciale vragen nooit kunnen beantwoorden.

Wie zoekt vindt niet altijd

'Verborgen vader' is heel erg het verhaal van de niet opgehelderde kwesties. Was hij een slachtoffer van de eerste oorlog en een dader in de tweede? Werd hij doof van de mechanische drilboren in de kopersmelterij?

Waarom kon hij huilende baby's en kinderen niet verdragen? Activeerde dat geluid een confronterende herinnering? En was hij zich bewust van zijn Indisch bloed toen hij met de Stuart-tank ten strijde trok?

Erg verrassend zijn de puzzelstukjes die de auteur in haar eigen familie vindt. Die maken het mogelijk om het verband te leggen tussen Rudy's opvoeding, zijn oorlogsverleden en het psychologische plaatje van de volwassene. 'Ik zoek niet naar de man op wie ik als kind zo dol ben geweest,' schrijft Dido Michielsen. Dat dit uitgangspunt van wijsheid getuigt, beseft ook de lezer. 

De kop gaat niet in het zand

Aan het eind van deze speurtocht, die haar naar zeeën en landen in het Verre Oosten bracht, ligt er veel nog te verwerken informatie op haar bord. De complexiteit van de gevonden vader is moeilijk te hanteren. Een queeste zorgt niet noodzakelijk voor meer innerlijke rust. Ander werk van haar leert ons dat deze schrijfster de vinger in de wonde durft te leggen. Dat zij nu haar hand naar de eigen zere plek durft te brengen en anderen daar deelgenoot van maakt, is heel bijzonder!

★★★★

De Molukkers - Coen Verbraak

Het verraad van het Binnenhof !

'Door hun trouw aan Nederland 

waren ze aan de verkeerde kant van de geschiedenis beland.'

De geestelijke en materiële verwaarlozing die de Molukse soldaten van het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) in 1951 bij hun aankomst in het moederland te beurt viel, hangt nog steeds als een schandvlek over het keurige Holland. 

Ontworteld

Nadat de nationalistische president Soekarno in 1945 de onafhankelijkheid van Indonesië had uitgeroepen, was er voor militairen die voor de koningin en het rood-wit-blauwe vaandel gestreden hadden, geen plaats in de kersverse republiek. 'De Hollandse honden', zoals de Ambonezen door het staatshoofd genoemd werden, waren hun leven niet meer zeker. Omdat de Nederlandse regering de Indische archipel niet wilde opgeven, vocht het KNIL tot 1949 een gruwelijke koloniale oorlog uit. Wat later werden zo'n 12.500 Molukse strijders en hun gezinnen naar Nederland verscheept. 

Bij aankomst werden ze in tochtige, asbestrijke onderkomens, zoals de barakken van kamp Muiderberg en het voormalige nazi-kamp Vught, gehuisvest. Eten kwam van de gaarkeuken, kinderen lagen met twee in een stapelbed onder een paardendeken, het zakgeld van drie gulden per persoon per week moest volstaan om het gezin te laten functioneren. Met de ontbinding van het KNIL verloren de vaders hun status, trots en inkomen. 'Eerst droeg hij een uniform, daarna naaide hij uniformen', zegt Noes Solisa over zijn vader die kleermaker werd.

Toen de hoop op terugkeer naar de eilanden vervloog, verdampte ook hun toekomstperspectief en ging de drank rijkelijk rond. Van steun bij het instromen in de samenleving was geen sprake. Die kwam er pas onder de regering Lubbers in 1986.

In de kou laten staan

Toch had het echte verraad van Nederland te maken met een niet gehouden belofte. Als beloning voor hun trouw had politiek Den Haag de Ambonezen een onafhankelijke natie beloofd. Tussen de Zuid-Molukken en Jakarta liggen tenslotte een kleine 3.000 kilometer en cultuur-historische verschillen. Dat van die beloofde vrijheid niets in huis kwam, werd ervaren als een dolksteek in de rug. De tweede generatie, die de pijn van de ouders voelde, begon haar stem te verheffen. In de jaren '70 radicaliseerde een kleine groep en ging over tot gijzelingen en treinkapingen. 

Dit boek van Coen Verbraak, waarin veertien Molukkers van verschillende generaties aan het woord komen, laat zien hoe de kijk op de route naar een vrij Maluku veranderd is. De jongeren nemen afstand van het koloniale concept waarvan het KNIL, en dus ook de Ambonese strijders, deel uitmaakten. Zij denken in termen van mensenrechten, niet in etnische lijnen. Daarom betrekken ze de Indonesische politieke gevangenen in hun strijd. Dé Indonesiërs bestaan niet voor hen!

Zelfreflectie

Dat de Molukse soldaten door de Nederlandse regering onheus behandeld zijn, daar zal iedere geïnformeerde burger het wel over eens zijn. Je kunt trouwens de onverschilligheid tegenover de KNIL-Molukkers, om niet te zeggen de ontmenselijking van deze kwetsbare groep, alleen maar verklaren door koloniale minachting voor inlanders. Maar... kijken de KNIL-  inlanders op hun beurt wel eens in de spiegel? Vragen ze zich ooit af of hun keuze om aan de kant te staan van de koloniale onderdrukker verantwoord was? Hoe denken ze over hun bijdrage aan de dekolonisatieoorlog na het vertrek van de Japanners? Rond die vragen is het erg stil in dit boek. Soms staan verhalen ook tussen de lijnen!

Heimwee naar Maluku

Een aantal gesprekspartners van Coen Verbraak beklaagt zich erover dat Nederlanders weinig of niets weten over de Molukse geschiedenis die bovendien een deel is van hun eigen verleden. Dankzij deze opgetekende interviews die ook als documentairereeks te zien waren, worden vast tal van lacunes in de Nederlandse hoofden gevuld. En wie de Maluku-ziel wil horen, kan opgaan in het succesnummer 'Sajang É' van de band Massada:

🎵Jongeren, luister naar de generatie die in het vaderland geboren is. Luister naar de ouderen, die zeggen:

'Werk hard en doe goed je best, want eens zie je je vaderland terug.'🎵

★★★★