Mijn moeder, de kleine reus - Özcan Akyol

Een scherpzinnige familie !

'Het licht brandt nog wel in zijn hoofd 

maar er woont niemand meer.'

(dixit 'De kleine reus')

Özcan Akyol vindt zijn thematiek altijd dicht bij huis maar nooit zonder de omlijsting over het hoofd te zien. Dat is in zijn verhalenbundel 'Mijn moeder, de kleine reus', niet anders.  

De oermoeder
Wil je de anderhalve meter grote mater familias begrijpen, dan heb je een gebruiksaanwijzing nodig. Als ze met haar poetsmateriaal bij Eus op de stoep staat, klaar om het grote huis een volledige make-over geven, vraagt ze eigenlijk om aandacht en liefde. Vooral die van haar kleinkinderen. Om gezien en gewaardeerd te worden zet deze Mrs. Doubtfire haar belangrijkste talent in: een spic-en-span-beurt van de gordijnen tot de vloer. En als je haar wilt bedanken, koop dan geen dure pan of melkschuimer - waar ze dol op is - want luxe en geld horen bij andere mensen. Zelfs zoon Özcan heeft het handboek nog niet helemaal gelezen.

Hoewel 'de kleine reus' je gniffelmomenten bezorgt en met gemak de rode draad van de bundel vasthoudt, gaat de aandacht van de chroniqueur ook uit naar zijn kroost. De zich snel ontwikkelende mensjes Mia en Baran dagen hun ouders dag na dag uit. Hun opvoedingsaanpak staat vaak haaks op de realiteit. Kun je een kind met licht gevende schoenen naar school laten gaan of zonder begeleiding de weg van thuis naar de klas laten lopen? De derde generatie Akyol is net als oma niet te vermurwen. 

Wie is er gecultiveerd?
Toch wordt er lang niet altijd gegrijnslacht in dit boek. Als Eus terugdenkt aan zijn jeugd in de wijk waar vrouwen achter de ramen zaten, aan zijn lagere school met tactloze leerkrachten en zijn migratieachtergrond die ook nu nog vernederende momenten met zich meebrengt, verandert de stemming van de lezer. Een beetje fatsoenlijk mens heeft last van plaatsvervangende schaamte als de schrijver de tigste keer voor een taxichauffeur gehouden wordt of voor een gekleurde voetballer uit de Eredivisie. Nog schandelijker is het niet herkend worden als de gastspreker bij een literair evenement. Dat Özcan in deze pijnlijke situaties rustig en beleefd blijft, getuigt van grote mentale kracht!

Als een auteur in zijn ziel laat kijken, bereikt hij de lezer. Naast openheid biedt Özcan Akyol ons speelsheid, relativerende knipoogjes en de no nonsense blik van 'een beroepskijker', zoals hij zichzelf noemt en wij hem kennen van zijn televisie-interviews. Al zijn stukjes eindigen met een snedige pointe, een doordenkertje dat je vinger nog even op de pagina houdt. Op de keerzijde wacht een nieuwe miniatuur, een verfijnde tekening die altijd een bredere wereld in petto heeft! 

 

★★★★

Niet mijn schuld - Victoria Selman

De vader die ze nooit had !

 'Een man van wie ik hield.

Een man die moorden pleegde.

Zo werd beweerd.'

In 'Niet mijn schuld' komt Victoria Selman met een ongewone invalshoek die ze zeer psychologisch uitwerkt. Als de alleenstaande moeder Amelia een warme, enthousiaste man ontmoet, krijgt haar dochter Sophie een stiefvader die haar aan het lachen maakt, attent is en haar in haar waarde laat. Dat is in de buitenwereld heel anders. Het uit de VS geëmigreerde Londense kind is een buitenbeentje dat op school gepest wordt. Het geschenk uit de hemel dat Matty heet, wordt vanzelfsprekend op handen gedragen!

Wie is hij?

Maar het is de mens niet gegund om veel tijd in hogere sferen door te brengen! Na een tijd van weinig geloofwaardige afwezigheden en onbereikbaarheid, wordt Matty opgepakt en veroordeeld als seriemoordenaar. Zowel zijn intimi als een deel van de publieke opinie kunnen zich niet voorstellen dat deze charmante, intelligente man met zijn mooie kop, in de schaduw van de dag vrouwen van het leven berooft. Bovendien blijft hij jarenlang beweren dat hij onschuldig is. Dit is een boek waarin de grijze zones een hoofdrol spelen!

Het is niet moeilijk om je een beeld te vormen van de emotionele aardverschuiving die deze ontwikkeling bij moeder en dochter teweeg brengt. Ze zijn niet alleen hun anker en hun zonnestraal kwijt maar worden de rest van hun dagen achtervolgd door onbeantwoorde vragen, ongerijmdheden in hun geest, schuldgevoelens, schaamte, boosheid, het verlies van geloof in zichzelf en anderen en het stigma dat oppervlakkig denkende burgers op hen kleven. Hun hoofd is een spookpaleis zonder uitgang geworden! 

Het uur van de waarheid

Wordt alles anders nu de veroordeelde aan het eind van zijn leven zijn stiefdochter vraagt om hem te komen opzoeken?! Komt er eindelijk een antwoord op de kernvraag die haar al jaren plaagt? Zal ze een vorm van mentale rust vinden of bereikt de stressbarometer een recordhoogte? Lang voor deze ontmoeting is Amelia al aan de drank ten onder gegaan. 

De dilemma's die moeder en dochter niet kunnen ontwijken, zijn even gruwelijk als voorstelbaar! Staat liefde boven alles? Hadden ze levens kunnen redden als ze sneller hadden toegegeven aan hun twijfels over Matty? Mag je zonder aantoonbaar bewijs je partner of stiefvader van moord beschuldigen en aan de recherche overleveren? Met de vragen die de hoofdpersonages zich stellen, kun je ook bij jezelf terecht. En voel je dan dezelfde verscheurdheid? Deze ethische vragen brengen dit ver-van-mijn-bed-verhaal een heel stuk dichterbij!

Noodlot

Hoewel 'Niet mijn schuld' als thriller wordt gepresenteerd en je aan het eind op een verrassing van formaat getrakteerd wordt, dekt dit promotielabel de inhoud niet. Victoria Selman heeft een psychologische roman met een suspense-element geschreven. Ondanks haar inspanning om onder de huid van haar personages te kruipen, kun je je niet van de indruk ontdoen dat er een sterkere versie van deze fictieve memoir zou kunnen geschreven worden. Toch is de auteur in staat je te laten inzien dat haar thema minder vergezocht is dan het lijkt. Op een vervloekte dag kan een wolf in schaapskleren ieders pad kruisen! 

★★★1/2

Nicolet Steemers - Wat niet deert

Een feest van verbale assertiviteit ! 

'Alles komt altijd terug, zelfs al moet het de wereld rond 

voor dat je met een klap in je nek opnieuw wordt geraakt.'

Hoe origineel en onderhoudend kan het zoveelste boek over troebele gezinsrelaties zijn? Dat kun je je afvragen als je b.v. 'Wat niet deert' van Nicolet Steemers open slaat. Vertrouwen in hoe deze schrijfster psychologie verliteratuurt, helpt je door je aarzeling heen. 

Alleen het buitenhuis heet 'Harmonie'

Bij het voorstellen van de plotspelers toont ze meteen haar scherpte! De persoonlijkheden liggen elkaar niet. Al snel krijgt hun communicatie een stekelig karakter. Vooral zoon Ruud gooit door zijn botte egocentrisme voortdurend stokken in het hoenderhok. Hij is de snelle, materialistisch ingestelde reclameman. De musicus, broer Philip, is zijn tegenpool. En het eeuwig puberende nakomertje Manon is het maatje van deze bedachtzame man. Samen met hun invalide vader brengen ze enkele vakantiedagen door in het buitenhuis van de familie. Daar komt het tot een confrontatie met het pijnlijke verleden en de tegenstellingen in het gezin.   

De thematiek van 'Wat niet deert' richt zich op het ontwikkelen van relaties tussen ouders en kinderen. Hoe verschillend de kijk van de zonen en de dochter De Rijke op hun vader en moeder is, wordt overtuigend, en voor veel lezers vast herkenbaar, in beeld gebracht. Zo is voor de ene de moeder flamboyant en grappig, voor de andere egocentrisch, kil en onbetrouwbaar. De wig die daardoor tussen de kinderen gedreven wordt, klinkt als een statement doorheen het verhaal.

De kracht van taal

Het grootste compliment gaat naar de taalbeheersing van de auteur. Haar woorden zijn accuraat, onverbloemd, rauw. Het assertieve redeneervermogen is benijdenswaardig. Waar het kan wordt bovendien een dosis cynische humor toegevoegd. Het is de taal die de verhoudingen op scherp zet en het plot aanjaagt. 

Hoewel we Nicolet Steemers kennen als thrillerschrijfster, is 'Wat niet deert' een onversneden psychologische roman waarin zelfs de 'questionnaire' van Marcel Proust een rol speelt. Deze tien persoonlijke vragen worden soms door interviewers gebruikt om een portret van iemand te schetsen. Zou het niet interessant zijn om deze vrijpostige vragen bij gelegenheid aan Nicolet zelf te stellen... of zou ze er via interviewee Philip al op geantwoord hebben?!

★★★★

De val van Tammy Davidson - Lex Passchier

De weg naar erkenning !

'Ik laat lezers liever achter met een vraag.' 

Als een succesvolle tv-scenarist zich aan een boekplot waagt, dan mag je een flinke dosis creativiteit verwachten! Kan Lex Passchier zijn reputatie van onderhoudende, vaart makende verteller waarmaken? En voegt hij er misschien nog een extra laag aan toe?

Woordenstrijd

Al vrij snel dient zich het personage Abel aan, een bankbediende die bedenkingen heeft bij een baan als louter verdienmodel. Zijn jongere broer Vincent laat zich nog kritischer uit over het consumptiegedrag dat leidt tot de uitputting van de aarde, het uitbuiten van arbeidskrachten in ontwikkelingslanden en het creëren van uit de hand lopende klimaatproblemen. De extra laag, die hier maatschappelijke relevantie heet, is dus aanwezig! Bovendien ontstaat er een spanningsveld tussen Abel en zijn partner Puck. Hierin ontmoeten egocentrisme, persoonlijke vrijheid en, in mindere mate, ecologie elkaar. Tijdens de scherpe woordenwisselingen maak je kennis met de denk- en betoogkracht van deze schrijver.

Een staaltje zielkunde

Mocht je verwachten dat deze personages het verhaal onmiddellijk op sleeptouw nemen, dan leert het uitgebreide tweede deel je dat de spil van het boek Jonathan heet. Hij zorgt, samen het rechercheteam, voor het spanningselement. Dat wil niet zeggen dat je op het puntje van je stoel zult zitten. En dat is ook niet de bedoeling. Het onderzoek, dat via allerlei hoogtepunten uit de literatuur loopt, legt de complexe identiteit van Jonathan bloot. Omdat zijn traumatische jeugd een tweevoudige persoonlijkheid heeft opgeleverd - het kind en de volwassene - staat hij op een onstabiele, verwrongen manier in het leven. De man die zich nooit erkend voelde, zint op wraak! 

De tweede extra laag heet dieptepsychologie.  

Schrijversgeluk?

In het derde deel gaat weer een ander luik open. Het nieuwe gezichtspunt toont schrijfster Tammy Davidson die een kat-en-muis-spel speelt met een interviewende radiopresentator. Zoals bij elk ander dispuut op deze bladzijden, knetteren de hersens ook in dit stof opwaaiende één-tweetje. Tammy zou wel eens het alter ego van Lex Passchier kunnen zijn. Hoe het ook zij, haar innerlijke stem houdt de lezer met een aantal doordenkertjes goed bij de les:

'Mag je (een auteur) een weinig invoelbaar maar wel confronterend personage opvoeren?' 

'Moet je je lezers tegemoetkomen, b.v. door een afgerond einde te bedenken?'

'Heb je het recht om te schrijven over een onderwerp dat je niet kent vanuit je ervaring?' 

Derde extra laag: de Letteren!

Naar de kern

Als dit drieluik dichtklapt krijgt elk paneel zijn volle betekenis en wordt de samenhang duidelijk. Dan komen twee basisideeën bovendrijven: de erkenning waar mensen naar op zoek zijn en de invloed van de literatuur. Beide denksporen worden voldoende geconcretiseerd om overtuigend te zijn. 

Bijzonder is ook dat de auteur de rol van toevalligheden in een roman verdedigt. Hoewel schrijvers willekeurigheden meestal vermijden, spelen toevalligheden in het echte leven een sturende rol. 'De val van Tammy Davidson' maakt duidelijk dat een ontmoeting die oogt als een goocheltruc, toch zijn plek vindt in een coherent geheel... tenminste als je in termen van lef wil denken. 

Trouw zijn aan jezelf

Met deze ideeënroman heeft Lex Passchier voor een stijlbreuk in zijn oeuvre gezorgd. Blijkbaar had hij de vrijheid van de literatuur nodig om voluit zichzelf te kunnen zijn. In dit boek koppelt hij zijn verbeelding aan een erg sterk denkvermogen. Zijn kracht om alle mogelijke aspecten van een idee of standpunt in korte tijd op tafel te leggen, is verbluffend. Het zou mooi zijn mocht deze woordkunstenaar via dit werk de weg vinden naar de ultieme erkenning!

★★★★1/2

De belofte - Merel Disselkoen

Niet alle beloftes worden waargemaakt !

Een verhaal met een open horizon wekt altijd de nieuwsgierigheid van lezers met een passie voor de wereld. Omdat Zuid-Afrika het tweede thuisland is van Merel Disselkoen, werden de bladzijden dan ook met gretigheid omgeslagen. Maar hoewel de queeste van hoofdpersoon Mia zich in het achterland van Pretoria afspeelt, komt ze daar pas terecht als je 40% van het boek gelezen hebt. Om die romantechnische keuze te kunnen verantwoorden moet er sprake zijn van een dwingende noodzaak. En die is niet te vinden. Terwijl de aanloop zich voortsleept vraag je je af of je misschien een young adult boek aan het lezen bent... 

Té zoet

Als Mia uiteindelijk aan haar Afrikaans avontuur kan beginnen, verliest de auteur zich verder in bijna kinderlijke observaties en commentaren. Gemeenplaatsen vullen de pagina's: geuren en kleuren, hiv, armoede die leidt tot criminaliteit, overdreven respect voor blanken, high five's met joelende kinderen, draagzakbaby's... 

Voeg daarbij een gepassioneerde idealist en een Afrikaanse man die wel èrg politiek correct klinkt en je gaat in de richting van karikaturen! Boeiende personages hebben laagjes en kantjes. Interessante plotacteurs gaan bovendien confrontaties aan die de handeling van een roman aansturen. In 'De belofte' zijn de fricties niet meer dan rimpelingen. Bijgevolg is er bitter weinig handeling vóór de aanvang van de slotfase. En omdat ze er niet slaagt de zoektocht te laten samenvallen met haar integratie in de locale gemeenschap, komt Mia's afwezige vader pas in het laatste stuk van het boek in beeld. De queeste is geen rode draad!

Gebrek aan eenheid

Hoewel taal en stijl prima voor de dag komen, is Merel Disselkoen geen kundige verteller. En daar gaat het in de eerste plaats om: ervoor zorgen dat je de lezer op sleeptouw neemt, dat je personages boven de clichés uitstijgen, dat de ontknoping meer is dan een aantal angstmomenten. Omdat het plot voortdurend uitwaaiert wordt deze roman trouwens steeds stuurlozer. Bij gebrek aan techniek is dit een verhaal dat in stukjes wordt verteld in plaats van het te presenteren als een geïntegreerd geheel.  

Nederlandstalige boeken hebben nood aan frisse invalshoeken. Er hoeft niet altijd gepolderd te worden! Daarom is 'De belofte' een gemiste kans en is de titel, hoewel hij anders bedoeld is, toch ook een spiegel van een ontgoochelende leeservaring! Daar kan het leitmotiv van de glamoureuze magnolia niets aan veranderen... 

★★

Familieziek - Adriaan van Dis

Iedereen wilde een vader ! 

'Heimwee is zwakte !'

Oorlog is de grootst denkbare schadepost! Overlevenden verliezen have en goed: hun dierbaren, hun fysieke en mentale gezondheid, hun materiële zekerheden. Soms geraken ze ook hun land, cultuur en toekomst kwijt. Zelfs hun vooroorlogse vrijheid keert vaak niet terug. 

Mijnheer Java is zo'n grootverliezer. Hij heeft een kampsyndroom overgehouden aan Japanse gevangenschap in de voormalige kolonie Nederlands Indië. Nu krijgen PTSS-patiënten een door medicatie ondersteunde therapie. Na de oorlog moest je het doen met valeriaankruid. De familievader had last van ongecontroleerde agressie, somberheid, waanbeelden en nachtmerries. Zijn gedrag trok een zware wissel op het repatriantengezin waarin Adriaan van Dis, 'de jongen' in deze autobiografische roman, opgroeide.

Ondanks de driftbuien en de overgeërfde militaristische Jappencultuur, hield dit nieuw samengestelde gezin jarenlang stand. De drie meiden verlangden als halve oorlogswezen naar een vader en 'de jongen' liet zich telkens weer over de bol aaien door de man die zijn schoolpotloden tot in de perfectie kon slijpen. Als je verbeelding hebt kun je altijd ontsnappen. Met een pilotenmuts vlieg je hoog en ver!

Oorlog gaat nooit voorbij

'Familieziek' is opgebouwd uit taferelen, scènes die niet alleen eerstelijns oorlogsschade laten zien maar ook het doorsijpelen van pijn naar de volgende generatie tonen. Wie bekend is met het leven van Adriaan van Dis weet dat hij nooit voor een gezin of een andere vorm van samenwonen heeft willen kiezen. Er zou maar weer eens een jampot tegen het behang kunnen knallen! 

Deze korte stukken lenen zich makkelijk voor ritmische zinnen die een prettige vaart in het geheel brengen. Op de beste momenten ontstaat een poëtische cadans. Die is uitermate geschikt voor een voorleessessie of het inspreken van een luisterboek... activiteiten die deze auteur als gegoten zitten! 

Daarnaast bespaart de keuze voor het afstandelijke 'de jongen' en 'meneer Java' de lezer een dosis overgevoelig zelfbeklag. Lees meer over het jonge alterego in 'Naar zachtheid en een warm omhelzen', het verhaal waarin hij van zijn geadopteerde grootmoeder het troetelnaampje 'Sproet' krijgt!  

★★★1/2

Zie ook de recensie 'De kolonie mept terug'

Naar zachtheid en een warm omhelzen - Adriaan van Dis

Oorlog is een houten been !

In 'Naar zachtheid...' opent Adriaan van Dis een nieuw raam op zijn onalledaagse jeugd die zich afspeelde tussen het koloniehuis in de duinen en de woonst van de herenboer onder de grote rivieren. De onberekenbare meneer Java maakt in dit boek plaats voor de zwijgzame grootvader, de afstandelijke moeder wordt ingewisseld voor de warmhartige huishoudster Ommie. Maar in beide huizen leven de herinneringen aan oorlog, de strijd tegen de Jappen in het ene, de moffeninvasie in het andere. 

Het kind Adriaan gaat uit logeren in het grote huis van de kleiboer waar schaak wordt gespeeld, brandewijn gedronken, bloederige rosbief op tafel komt... om even later in de broekzak van het bijna kokhalzende jongetje te verdwijnen. 

'Sproet', zoals Ommie hem liefdevol noemt, is een nieuwsgierig, ondernemend kind dat een beetje zenuwachtig is. Je zou voor minder als oorlogen worden doorgegeven aan de volgende generatie. Ook de herinneringen van Ommie reiken tot een omgekomen verzetstrijder, onderduikers en een danseres met een houten been.

Toch is bij deze schrijver nooit alles kommer en kwel. Net als bij de Oekraïense auteur Andrej Koerkov blijft de duisternis altijd op afstand en wordt ze gesmoord in tragi-komische scènes. Als het ventje met een naar voren gekamde haarsnit van bij de kapper komt, zeg maar de Caesar-stijl, wacht hem een vurige, spartaanse reactie van opa. Alleen voor de lezer is dat lachen!

Bij Adriaan van Dis is de verbeelding altijd aan de macht! Zo is er het ontroerende stilleven van Ommie en grootvader die samen één krant lezen: twee sociale werelden onder één dak, een man en een vrouw die op een gereserveerde manier met elkaar vergroeid zijn. 

Het portret van Ommie, die een leven lang sloofde voor kost en inwonen en twee vrije middagen per maand, is aangrijpend. Voor de moederloze kinderen en het emotioneel verwaarloosde kleinkind was ze de zachtheid en de omhelzing uit de titel. Schrijvers die zich kwetsbaar durven opstellen converseren echt met hun lezers!

Adriaan van Dis schrijft zoals hij praat, temperamentvol, haast swingend, met een lust for life, vol verwondering en mededogen! Sproet is hem altijd trouw gebleven! 

★★★★ 

Zie ook de recensies 'Familieziek' en 'De kolonie mept terug'