Het wonder van het noorden - Annemarie Ros

Een vrouw met een statement ! 

'Sommige mensen komen aan mijn raam 

uit angst voor God, anderen voor het kwaad.'

In de middeleeuwen was een recluse een vrome vrouw die zich bij wijze van boetedoening liet inmetselen in een ruimte van een kerkgebouw. Ook de 13de-eeuwse Margaretha, de hoofdpersoon uit 'Het wonder van het noorden', vindt dat ze een zondaar is. Omdat de oorzaak van haar zondig gedrag haar in de grootste moeilijkheden kan brengen, probeert ze het waarom van haar opmerkelijke keuze voor een leven in een kerkcel zo lang mogelijk geheim te houden. 

Gebruik de armslag die je hebt

Weggaan uit het ouderlijk huis, vasten, op blote voeten lopen en urenlang bidden is haar manier om vergiffenis te vragen. Net als haar lotgenoten is ook deze recluse niet helemaal verstoken van sociaal contact. Bij haar getraliede raam met zicht op het marktplein melden zich familieleden en burgers van Groningen. De 'stadjers' mogen er hun hart luchten, haar om raad of gebeden vragen.

Omdat Margaretha haar kleine vrijheden optimaal weet te gebruiken en haar taken nagenoeg perfect uitvoert, weet ze een reputatie op te bouwen die haar in de stad en in de kerk respect oplevert. In de hoop dat haar groeiende status haar binnen het patriarchaat van bestuurders en geestelijken kan beschermen, zet ze haar slimheid en volharding in. Maar de weg naar een goede afloop is lang en bezaaid met struikelstenen!

Gevangen in de tijdgeest?

Het wordt snel duidelijk dat Annemarie Ros een sterke vrouw heeft willen neerzetten. Je emotionele betrokkenheid bewijst dat ze daarin geslaagd is. Maar je begrijpt ook dat dit portret niet kon getekend worden zonder een gedegen, gedetailleerde historische achtergrond. De tijdgeest bepaalt immers de persoonlijkheid van Margaretha en stuurt haar ontwikkeling!

Als lezer beleef je de intimiderende gesprekken tussen de recluse en de patriarchen van de stad alsof je zelf in de vuurlinie staat. Buiten haar zachtaardige vader ('Margaretha, dit is een mannenwereld.') en een jonge pastoor steunen alleen vrouwen haar. Een uitdagende strijd kun je nooit in je eentje winnen! Machtsstructuren zijn natuurlijk van alle tijden. Toch ervaar je hoe wurgend de middeleeuwse geplogenheden zijn in vergelijking met de vrijheid waarin wij nu leven. Niet alleen het miskennen van gelijkwaardigheid tussen mannen en vrouwen maar ook de rigide geloofsregels speelden hierbij een alles overheersende rol.   

Vakmanschap

Hoe grondig de research van Annemarie Ros is geweest wordt duidelijk bij het lezen van het reflectieve nawoord aan het einde van dit boek. Deze kennis van zaken draagt op een onmisbare manier bij aan de rijkdom en de geloofwaardigheid van dit beklijvende verhaal! Hoe de schrijfster naar 'Het wonder van het noorden' heeft toegeleefd en haar inzichten verliteratuurd heeft, zou moeten dienen als inspiratiebron voor alle historische fictie! Vooralsnog is er veel plek vrij in haar masterclass!

★★★★1/2

De aanslag op Napoleon - Johan Op de Beeck

Wie slaat zijn slag?

'Als het water hem aan de lippen staat, 

zijn er altijd die verdrinken, maar niet hij.'

(over Joseph Fouché, Minister van Politie onder Napoleon)

De flamboyante Napoleon Bonaparte leidde een leven dat hem van het mondaine Parijs naar groots opgezette veldtochten bracht om uiteindelijk te stranden in het van god verlaten ballingsoord Sint-Helena. Wie hoog vliegt, kan diep vallen. Als het aan zijn tegenstanders had gelegen, was hij al veel eerder van het toneel verdwenen. Complotten uit de hoek van royalisten, extremistische Jacobijnen en buitenlandse agenten, die vooral in opdracht van aartsvijand Groot-Brittannië opereerden, resulteerden in enkele tientallen mislukte aanslagen op het staatshoofd. Je zou het een amateuristisch zootje kunnen noemen. 

Snode plannen

Het geheime genootschap van graaf de Sauvigny, dat zich Chevaliers de la Foi noemde, zou eens laten zien hoe je zo'n exploot moest aanpakken. Het was hoog tijd om 'het hoofd van de slang af te snijden' en opnieuw een koning op de troon te brengen. Maar wie zou deze klus moeten klaren? Een onbekende eenling van onberispelijke signatuur, die bovendien een top scherpschutter was, leek de ideale man. Geen ingehuurde schurk die makkelijk in de armen van de gendarmes (marechaussee) viel. 

Als de keizer een uitgebreid bezoek wenst te brengen aan Antwerpen en omgeving, gaan alle alarmbellen rinkelen bij Franse en Belgische bestuurders en politiediensten. Bij gebrek aan een alternatief krijgt Florent Bex, de onkreukbare superspeurneus van de Scheldestad, de bijna onmogelijke opdracht om een zoveelste moordpoging te verijdelen. 'Ze hebben een groot probleem en ik ben zowel hun oplossing als hun zondebok', beseft de alerte Bex. In Parijs wordt het machtsspel hard gespeeld. 

Een totaalbeleving

'De aanslag op Napoleon' is geen loeispannende thriller, eerder een rechercheverhaal dat volledig opgaat in de omstandigheden en het karakter van de begin19de eeuwse samenleving. Dankzij een decennialange nieuwsgierigheid naar de vroegmoderne Franse geschiedenis en de greep van Parijs op de Belgische bestuurlijke en bredere cultuur, grossiert Johan Op de Beeck in een eindeloze reeks weetjes en inzichten die zijn non fictie en fictiewerk erg attractief maken. 

In dit boek concretiseert hij de nieuwigheden die Napoleon introduceerde: het gebruik van telegrafie via seinposten, de uitbreiding van de infrastructuur, de invoering van de burgerlijke stand waarbij burgers een officiële - en dus controleerbare - identiteit kregen. Maar de auteur daalt ook af naar het volkse, de nachtkroegen in de havenstad, de smokkelroutes, de trekschuiten en postkoetsen. Deze stoffering komt de geloofwaardigheid ten goede en zorgt voor een belevingswereld waar elke lezer naar op zoek is.

Taalpraatje

De Nederlandse lezer die zich tot deze historische invalshoek aangetrokken voelt, zal zich wat de taal en stijl van Johan Op de Beeck betreft, een beetje flexibel moeten opstellen. Hij schrijft enigszins barok en gedragen, wat trouwens wel past bij de tijdgeest. Hier en daar zul je ook een archaïsch woord zien (prijken, ginds/ginder, te Parijs, in welks, verkeerdelijk, de men-vorm in plaats van de je-vorm enz.). Daarbij wordt niet elke Franse titel, uitdrukking of uitspraak vertaald. Voor het Vlaamse publiek is dat niet nodig. Maar een beetje lezer vindt het niet erg om af en toe een Google-pagina te openen. Wie leest, die leert! Dat geldt ook voor de verwijzingen naar de katholieke godsdienst. Wat is een sacristie of het lof? Wiki vertelt het je vast...

Heel bijzonder is dat de eigen fascinatie van de schrijver voor dit soort verhalen tussen de regels zichtbaar is. En als het een beetje smeuïg wordt, dan knipoogt hij naar je. Johan Op de Beeck is een meesterverteller met een bibliotheek in zijn rugzak. Hij maakt van de lezer een reiziger in de tijd, een trip die bij geen enkele touroperator te koop is!  

★★★★★

Het vrouwenhofje - Mérie van der Rijt

Het leven is een béétje maakbaar !

 'Alleen een weduwe kent vrijheid in deze mannenwereld.'

Aan het eind van de 17de eeuw was individuele vrijheid nog een zeer beperkt begrip, vooral als het om vrouwen ging. Binnen en buiten het gezin bepaalden bijbelvastheid, overheidsregels en sociale controle het doen en laten van elke burger.

Uit het keurslijf

Het verbaast dan ook niet dat Maria op haar twintigste de verstikkende thuissituatie wil ontvluchten. Met een moeder die haar voorhoudt dat 'kennis de schoonheid van de vrouw verpest' en haar verplicht tot eindeloze borduuravonden, kan deze chirurgijnsdochter geen kant op. Omdat een huwelijk met haar geliefde timmerman geen optie is, trouwt ze boven haar stand met notaris en weduwnaar Pieter van Aerden. Een hartverscheurende keuze? Natuurlijk, maar deze 50-jarige zou toch niet meer zó lang leven?! 

Binnen de restricties van de tijdgeest, zet Mérie van der Rijt een emanciperend hoofdpersonage neer. De jonge echtgenote benut de ruimte die haar coulante man haar biedt, optimaal. Ze maakt zichzelf onmisbaar in het notariaat dat floreert onder haar sturende kracht. Is een vrouw die meer dan driehonderd jaar geleden deelneemt aan het arbeidsproces een geloofwaardig karakter voor een historische roman? Zeker, tenminste als je het hebt over de Nederlanden. Denk, bijvoorbeeld, aan de Haarlemse Kenau Simonsdochter Hasselaer die het scheepvaartbedrijf van haar overleden man overnam. In Italië liepen jonge dames toen nog aan de arm van een chaperon door de stad.  

Levendige stoffering

Een verhaal dat je in een geschiedkundige context plaatst vraagt vanzelfsprekend om nauwgezette research en ingekleurde achtergronden waartegen de plotspelers kunnen schuren. Als Maria haar timmerman gaat opzoeken hou je je hart vast. Op een overspelige echtgenote wachtten immers de schandpaal en nadien het tuchthuis. En wanneer kwikzilveren bolletjes als - gangbaar - medicijn door de cacao worden geroerd, weet je wat er met de zieke zal gebeuren. Andere meer onschuldige weetjes betreffen rouwkleding, geboorterituelen of modeverschijnselen zoals geëpileerde wimpers en gevulde kniekousen voor mannen. Zelfs de intelligente Maria trapt even in dit stukje theater... totdat de kousen in de slaapkamer voor het nachthemd worden geruild!

Maar... dat deze schrijfster in één adem genoemd wordt met Simone van der Vlugt is niet terecht. Omdat deze laatste het historisch perspectief opentrekt tot bij het nationale en internationale bestuurlijke niveau en daarbij complexe ontwikkelingen moet interpreteren en verliteraturen, kun je beide auteurs niet op één lijn plaatsen.

Nog niet volleerd

Dat neemt niet weg dat Mérie van der Rijt met Maria een ondernemende, assertieve en slimme vrouw heeft getekend die een tijdloos rolmodel kan zijn. De leugentjes om bestwil moet je haar dan wel kunnen vergeven. Wat de spanningsboog van de handeling betreft, is een kritische noot wel op z'n plaats. In verschillende fases van het boek wordt de ballon met de psychische belasting opgeblazen om even later met een speld te worden doorprikt. Roman en lezer gedijen beter bij een gestaag oplopende onrust die zijn ontknoping vindt in het slotakkoord. Bovendien weerspiegelt de charmante titel 'Het vrouwenhofje' niet het zwaartepunt van het plot. Het 'hofje' voor alleenstaande, vrome vrouwen, een populaire woonvorm in de Nederlanden van die tijd, speelt slechts een rol in de marge. 

De zeer taalvaardige Mérie van de Rijt heeft in dit debuut een steeds wijzer wordende overlever geportretteerd. Uiteindelijk geldt ook voor Maria dat 'de laatste jas geen zakken heeft. Voor niemand.' 

★★★1/2

Maria, koningin van Schotland - Laurel A. Rockefeller

Wraak is nog geen gerechtigheid ! 

'De scheiding tussen onze koninkrijken 

is nooit erg duidelijk geweest.

Dat is ook de reden waarom we zo vaak oorlog voeren.'

Als de tiener Mary Stewart (1542-1587) vanuit Frankrijk naar Schotland terugkeert, heeft ze al een volwassen leven achter de rug. Sinds haar vijfde is ze the queen of Scots en op haar achttiende blijft ze achter als weduwe van de Franse koning Frans II. Het ligt voor de hand dat ze na zijn dood haar dynastieke ambitie op de Schotse troon richt.  

Moderne tolerantie...

Tijdens haar afwezigheid heeft het land een ander gezicht gekregen. Omdat de gewelddadige confrontaties tussen katholieken en protestanten in het voordeel van de reformisten geëindigd zijn, heeft Mary een probleem. Zij is een overtuigde katholiek! Het siert haar dat ze tegen de tijdgeest in een elegante oplossing bedenkt. Terwijl de onderdanen protestants mogen blijven, zou zij voortaan haar paapse geloof in de privé-sfeer belijden. Het handhaven van persoonlijke vrijheden maakt haar zeer geliefd. 

... of oog om oog

Toch handelt ze niet altijd op een verstandige manier. Het huwelijk met haar katholieke neef Henry Stuart bevestigt vooral zijn reputatie van rokkenjager met een kort lontje. Als haar intieme band met Davide Rizzio, secretaris en hofmusicus, een doorn in Henry's ijdel oog wordt, besluiten parlementariërs hem voor hun karretje te spannen en zo de positie van Mary te verzwakken. De weerloze Rizzio laat het leven bij een gewapende overval in het paleis. Trouwens... het intiemste deel van hun relatie was enkel gebaseerd op geruchten. Niet lang daarna wordt ook Henry omgebracht. Vermoedelijk heeft zijn echtgenote de opdracht gegeven voor deze afrekening.

Hoog spel

Koningin Mary beweegt zich ook op glad ijs als het gaat over haar dynastieke aspiraties. Nooit heeft ze een geheim gemaakt van haar claim op de Engelse troon. Haar grootmoeder was immers een Tudor en Elizabeth I had geen troonopvolger. Maar de Engelse koningin hapt niet. Misschien omdat het Huis Tudor protestants is geworden. Als bovendien blijkt dat de Schotse haar zin wil doordrijven met de hulp van een moordcomplot, wordt het hakblok in positie gebracht. Helaas weet ze op haar 44ste niet dat de Engelse kroon op haar zoon wacht...

Met zevenmijlslaarzen

Hoewel dit boekje van Laurel A. Rockefeller (62 e-bladzijden) als introductie kan dienen voor het turbulente leven van the queen of Scots, zal de geschiedenisliefhebber toch heel wat hiaten en oppervlakkigheden ontdekken. Enkele Wiki-pagina's erbij halen is geen slecht idee! Aan het eind blijft het beeld hangen van een monarch die met één been in de middeleeuwen stond en met het andere, enigszins wankel, in de moderne tijd. 

Hiermee vergeleken is het eerste deel van dit tweeluik, 'Elizabeth Tudor', inhoudelijk sterker. Toch geldt voor beide dat geschiedenis niet geschikt is voor speed dating!

★★1/2

Afgrond - Robert Harris

Een naïeve politicus met mazzel !

'Hij was zowel machtig als machteloos, 

verantwoordelijk voor de gebeurtenissen daar, 

zonder te weten wat er zich afspeelde.'

Een politicus die buiten de lijntjes kleurt, al is het omwille van de liefde, trekt altijd de aandacht van journalisten en schrijvers. Als je, zoals Robert Harris, het genre van de historische fictie omarmt, kan je bovendien de grenzen van de realiteit wat oprekken en je lezers een genietbaar verhaal aanbieden.

Een glibberig pad

In 'Afgrond' staat de Engelse oud-Premier H.H. Asquith centraal. Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog zijn de zorgen van de natie groot. Terwijl de Minister van Marine, Winston Churchill, de messen scherpt, wikt en weegt de zachtmoedige Asquith de laatste kansen op het afwenden van een bloedige confrontatie. Om de aanhoudende druk wat te verlichten onderhoudt hij een intense briefwisseling met zijn verboden liefde Lady Venetia Stanley, een intelligente vrouw met belangstelling voor politiek. In de veronderstelling dat de inhoud van de niet-ondertekende correspondentie onder vier ogen zou blijven, deelt hij vertrouwelijke en soms zelfs geheime informatie. Maar dat is buiten de argusogen van de geheime dienst gerekend!

De net aangeworven brigadier-rechercheur Paul Deemer, een nauwgezette en vasthoudende jonge man, wordt belast met het dossier Asquith-Stanley. Omdat je niet in de ziel van dit - overigens fictieve - personage kunt kijken, vraag je je af of hij er wel één heeft. Tussen hem en zijn broer, die aan het Frans-Duitse front zijn leven waagt, is er geen warmte. Later, wanneer ook hij een zwak krijgt voor de charmante persoonlijkheid van Venetia, vang je iets van innerlijke bewogenheid op. Maar misschien zou je die houding ook plichtsbesef kunnen noemen. Als hij werkt, lijkt hij iemand te zijn van 'Befehl ist Befehl', een griezelige eigenschap! 

De tijd van toen

Toch valt er ook wel iets te glimlachen. De efficiënte maar gedateerde manier van het onderscheppen van de brieven zegt alles over de onvoorstelbare technische en technologische innovaties die in iets meer dan honderd jaar onze maatschappij een heel nieuwe identiteit gegeven hebben. Terwijl Deemer op het postkantoor briefomslagen open stoomt en met lijm weer dicht plakt, begeven hedendaagse rechercheurs zich op het terrein van afluisterpraktijken, hacking en het decoderen van versleutelde berichten. 

Wie Robert Harris kent, weet dat hij veel couleur locale mag verwachten. In het Londen van een eeuw geleden ging er geen heer de straat op zonder een kaasbolletje of zelfs een hoge hoed op het hoofd. In huizen met livreiknechten dineerden de adellijke families, door de week en zonder gasten, in avondkleding. En blijkbaar was de hogere klasse gecharmeerd van exotische huisdieren. Op het landgoed van de Stanley's in Wales hield Lady Venetia... een pinguïn. Je mag raden wat er in de hete zomer (geresearcht!) van 1914 met de vetgans gebeurde!

Een beetje vluchtig

Vergeleken met 'Pompeii' en de 'Cicero-trilogie' is 'Afgrond' wat minder compact en beklijvend. De antieke watermeester en de Romeinse voorvechter van de rechtsstaat zijn uitzonderlijke persoonlijkheden. Dat kun je niet zeggen van Eerste Minister Asquith en Lady Stanley. Hen zou je verdienstelijke burgers kunnen noemen. 

Bovendien bieden hun kortstondige ontmoetingen weinig ruimte voor psychologische ontwikkeling. Het veelvoud aan liefdesbrieven die bijna kopieën van elkaar zijn, creëert eerder eentonigheid en remt de handeling af. The Prime's obsessieve band met Venetia zou in een sterke roman tot de ondergang van het personage leiden. Maar omdat Robert Harris trouw wilde zijn aan de historische feiten, kon er geen sprake zijn van een glijdende schaal. Over de ware toedracht schrijft historicus Stephen Koss dat Asquith 'was always able to divide his public and private lives into separate compartments'. Het niet in elkaar vloeien van het hoofdplot en de achtergrondlijn met spionnenjager Deemer is een onvermijdelijk gevolg van Harris' keuze voor authenticiteit. In dit boek houdt de non fictie het romangehalte in een houdgreep!

Ieder zijn Waterloo

Zou de keuze voor de flamboyante en soms onbezonnen Winston Churchill een dynamischer verhaal hebben opgeleverd? Hij werd niet voor niets 'de would-be Napoleon' genoemd! Zijn Waterloo heet Gallipoli...

De zwanenzang van Eerste Minister Asquith daarentegen heeft alles te maken met het gegeven 'hoge bomen vangen veel wind'. In politieke taal heet dat 'eindverantwoordelijkheid'!

★★★1/2

Paris - Bert Wagendorp

 Juicy nieuws verkoopt beter dan armoede!

'De keizer is zijn eigen revolutie aan het voorbereiden,

alleen weet hij het nog niet.'

Rond 1870 breken er in Frankrijk roerige tijden aan! Terwijl de in lompen geklede allerarmsten hun woedende stem verheffen, raakt het land verzeild in een oorlog met de machtige Duitse Bond. In het belegerde Parijs houdt de Amerikaans-Achterhoekse journalist Abel Sikkink zich sterk. Ook als het granaten regent hoort een reporter verslag uit te brengen. 

Parijs aan je voeten

Maar vóór de vertrouwde wereld kantelt, neemt Bert Wagendorp je als een cameraman mee door de stad. Je gaat van bistrots naar restaurants en theaters maar ook van chique straten naar de gore armoede in vergeten wijken. De uitdrukking 'zo arm als een kerkrat' moet in de 19de eeuw ontstaan zijn. Je ontmoet politieke idealisten en bonapartisten, buitenlandse verslaggevers, aanstormende en gevestigde namen uit de cultuurscène. Bovendien maakt ontdekkingsreiziger Henry Morton Stanley zijn opwachting in de Franse hoofdstad waar hij een bijna onmogelijke opdracht krijgt van zijn sponsor, de krantenmagnaat James Gordon Bennett jr., die ook de broodheer is van Abel Sikkink. 

Waar Abel, onder Amerikaanse invloed, eerst nog het sterke individu bewondert en het collectief wantrouwt, leert hij dat je zonder hulp niet vanuit de diepste armoede kunt opstaan. Ook de confrontatie met een openbare terechtstelling is een leermoment voor hem. Voor deze barbaarse daad kan hij enkel weerzin voelen. Van een afstandelijke waarnemer evolueert hij naar een journalist die op zoek gaat naar de waarheid achter de feiten.

Bang voor de perswaakhond !

Het publiceren van de stukken zoals hij die wil schrijven, is trouwens niet eenvoudig. Hoofdredacteur Bennet Jr. denkt in oplagecijfers en is niet wars van spektakelberichtgeving. De censuur komt trouwens niet alleen van binnenuit. In het autocratische Frankrijk van die tijd worden verslaggevers geïntimideerd door de Sûreté, de nationale veiligheidsdienst. Het met zachte of harde hand muilkorven van reporters zorgt voor een lijntje met de hedendaagse strijd om persvrijheid. 

'Paris' is geschreven in een zwierige taal, verrast je met doordenkertjes, en laat je geregeld glimlachen. Het is geen zwaar, donker boek over kommer en kwel. Hoewel alles wat er toe doet bij naam en toenaam wordt genoemd, hanteert Bert Wagendorp een licht lopende pen. Wie van geschiedenis houdt, wordt bovendien verwend met weetjes die het resultaat zijn van grondige, gedetailleerde research. 

Baanbreker

Maar hoe denkt de romanlezer over dit boek? Bij gebrek aan voldoende handeling (of plot, zoals je wil) is het best mogelijk dat hij op zijn honger blijft zitten. Daarbij kun je moeilijk in de geest van Abel Sikking kruipen. Met andere woorden: het personage komt niet echt tot leven. Je merkt te weinig van zijn innerlijke strijd, hij laat je zelden toe tot zijn gevoelswereld. De empathische lezer komt dus veel minder aan zijn trekken dan de registrerende kijker die het cameraoog volgt. Toch blijft de zichzelf en anderen beschouwende nieuwsjager interessant genoeg voor een warme herinnering aan de pionierstijd van de journalistiek!

★★★★

Dochters van Sevilla - Susana Martin Gijon

Kennis als weg naar de brandstapel !

'Een herrie van duizend-en-één onverstaanbare talen, 

want Sevilla is het centrum van het koninkrijk en de wereld.'

In deze lijvige historische roman neemt Susana Martin Gijon je mee naar het Sevilla van 1580, een stad die groeit en bloeit onder de impuls van de koloniale handel met West-Indië. Maar er zijn kapers op de kust! Is het monopolie van Sevilla een doorn in het oog van het naburige Cadiz? Of zijn er dichter bij huis duistere krachten aan het werk? In de haven aan de Betis (1), de Romeinse naam voor de Guadalquivir, heerst grote onrust. Slinkse praktijken ontnemen de bijgelovige scheepslui de zin om in dienst te gaan bij de koopvaardijvloot. En een leeg schip vaart niet uit. Het spel wordt keihard gespeeld op de rug van de straatarme, verguisde prostituees. 

De scheefgegroeide sociale verhoudingen doen middeleeuws aan. De adel gedraagt zich feodaal, voormalige tot slaaf gemaakten worden vernederd, de kleine burger wordt afgesnauwd. Terwijl het taalgebruik van de meesters grof klinkt, is het loon naar werk mensonterend schamel. Kinderen hebben bijna geen tijd om kind te zijn. Het verlies van de onschuld komt veel te snel.

Verfoeilijke ijdelheid

En alsof die maatschappelijke structuur nog niet onderdrukkend genoeg is, hangt de repressie van paus en kerk als een donderwolk boven het dagelijkse bestaan. Hoewel historici hebben besloten om de middeleeuwen in het jaar 1500 te laten eindigen, is er in 'Dochters van Sevilla' van vrijdenken en geestelijke ontwikkeling geen sprake. Woorden, ideeën en gedrag worden nog steeds langs de strikte meetlat van de bijbel gelegd. Daarom leidt het verwerven van kennis tot hoogmoed en prijzen trotse mensen niet god maar zichzelf. Een doodzonde! De mens is sowieso een zondig wezen dat maar zeer moeilijk te redden is. Het orthodoxe katholicisme is bijgevolg een leer van boetedoening, schuldgevoelens, kastijding en de uiterst moeilijk begaanbare weg naar de hemel. 

Repressie

Die angstcultuur wordt nog versterkt door het regime van de inquisitie die van zonde verdachte burgers voor een kerkelijke rechtbank kan brengen, hen veroordelen, opsluiten, folteren en eventueel naar de brandstapel verwijzen. Zelfs de priores van het karmelietessenklooster in Sevilla heeft enige tijd doorgebracht in de kerkers van de inquisitoren. Omdat het voortbestaan van het convent haar prioriteit is, schrikt ze zich een hoedje als ze ontdekt dat zuster Catalina een beetje buiten de geloofslijntjes kleurt. Sterker nog, haar eigenwijze, nieuwsgierige non is bevriend met een vrouw van lichte zeden. En dan zijn we terug bij het verhaal van de vervloekte boten. Het plot leest als een trein en behoeft geen verdere duiding.

Susana Martin Gijon heeft een boek uit één stuk geschreven, een hecht verhaal met een niet-verslappende spanningsboog. Ook de personages houden de rug recht, kijken de uitdagingen van een bedreigende leefwereld recht in de ogen. De jonge Damiana, die haar moeder op de brandstapel heeft moeten achterlaten, verkoopt haar lichaam om te kunnen eten. Zo nodig haalt ze een mes onder haar rokken vandaan. En wat gezegd van zuster Catalina die in het inquisitiehuis de gruwelijkste martelingen doorstaat? 

Goudland

Schijnbaar moeiteloos beroert deze schrijfster je hart en je geweten. Haar vertelstem is zwierig maar ook rauw. Haar taal is messcherp en even hardvochtig als de wereld die ze oproept. 'Dochters van Sevilla' is een luide aanklacht tegen geïnstitutionaliseerde onderdrukking en corruptie. Despoten zijn alleen aan de buitenkant moraalridders! In hun ziel huist ordinaire hebzucht die in het Spanje van de 16de eeuw de naam El Dorado droeg! 

★★★★1/2

(1) Denk ook aan voetbalclub Betis Sevilla

Pompeii - Robert Harris

De wanhopige aquarius ! 

'Een goede aquarius moet goed kunnen proeven, een neus hebben, 

een gevoel voor water, het gesteente en de bodem 

waar het water doorheen is gekomen.'

Zwavelgeuren die opstijgen uit waterbekkens in een vulkaangebied kondigen een nakende uitbarsting aan. Maar zoveel kennis had de aquarius Attilius in 79 n.C. niet. In eerste instantie maakte de ingenieur, die verantwoordelijk was voor de aquaducten en de reservoirs, zich zorgen over het vervuilde water dat bovendien razendsnel verdampte. Voor Napels en de omliggende steden dreigde er een acuut drinkwaterprobleem! 

Terwijl de watermeester zwoegt en zweet om de oorzaak van het vraagstuk vinden, bereidt de Vesuvius al rommelend en as spuwend zijn moorddadig plan voor. De wijn kabbelt in de glazen en het dondert in de aarde in plaats van in de lucht. Moeder Natuur beeft van woede. Hoog tijd om Vulcanus aan te roepen en hem te plezieren met in brand gestoken levende vissen. Tevergeefs! Intussen heeft het lot beslist over leven en dood aan de voet van de vuurberg.       

Veel kennis van zaken!

Het is een genot om Robert Harris te volgen op zijn tocht langs de vlootbasis in de baai van Misenum en door de bruisende stad Pompeii met zijn luxe badhuizen en villa's. Maar echt geraakt word je door de ontmoetingen met Romeinen van allerlei slag: inhalerige handelaars, hebberige parvenus, arrogante bestuurders, omhooggevallen of tot op het bot vernederde slaven en slachtoffers van akelige lijfstraffen of martelingen met de dood tot gevolg. Bijzonder is ook de kennis van deze schrijver over het functioneren van de watervoorziening. Hij goochelt met begrippen als (bezinkings)reservoirs, mangaten, inspectieschachten en het uitgekiende verval van de waterbedding.   

Naast een rugzak vol weetjes heeft Robert Harris ook altijd een spanningselement in petto. In 'Pompeii' is dat het conflict tussen corruptie en eerlijkheid, tussen de graaizieke Ampliatus en de nobele Attilius. Deze confrontatie krijgt een extra lading door de rol van Corelia, de dochter van de potentaat, die alles in de weegschaal legt om de watermeester te beschermen. Dit is maar één voorbeeld van de wreedheid die het imago van het Romeinse imperium behoorlijk besmeurt! Een tweede wordt gegeven door het antwoord op de vraag waarom er geen spoor is van de voorganger van Attilius. 

Verdiende reputatie

Daarnaast maakt de auteur zich hard voor het rationele denken, voor kennis en wetenschap. Terwijl een aantal personages zich verliest in bijgeloof en waarzeggerij, hebben de aquarius en de man die hij heeft opgevolgd het bij het rechte eind. Ook de chroniqueur Plinius de oudere was een schrijvende waarnemer. Dat hij, volgens historici, daarbij een beetje kort door de bocht ging en iets teveel humor gebruikte, mag hem vergeven worden. 

Robert Harris is niet voor niets een geliefde en succesvolle auteur. Hij biedt de lezer altijd een plek aan in zijn verhalen. Met enige verbeelding word je zelf een personage en krijg je heimwee naar een wereld die nooit meer te bezoeken is. Je kunt wel nog over de Pont du Gard lopen en op 60m hoogte bedenken dat het water, als bij wonder, vanzelf naar de stad Nemausus (nu Nîmes) vloeide! En als je de hulp van Vulcanus inroept kun je misschien een glimp opvangen van de wateringenieur Attilius!

★★★★1/2 

Zie ook de recensie 'Imperium' 

De gifmengster - Marianne en Theo Hoogstraaten

Heldinnen vechten altijd terug !

'Je bent een Borgia, Lucrezia.

Het belang van de familie moet je voor alles laten gaan.' 

Een historische roman over de Aragonese familie Borgia, die grote sier maakte in het Rome van de 15de en 16de eeuw, belooft altijd commotie en schurkenstreken! Een van de meest geduchte figuren was Rodrigo, de latere paus Alexander VI. Om de macht van het Borgia-geslacht te handhaven of, liever nog, uit te breiden was hij bereid om over alle morele grenzen heen te stappen. Ook zijn zonen Giovanni en Cesare blonken uit in boevengedrag. En dan was er nog zijn buitenechtelijke dochter Lucrezia. Zij is het centrale personage in 'De gifmengster'.

Een kind op een schaakbord

Zoals het toen gebruikelijk was in dynastieke kringen, werd het meisje op jonge leeftijd - ze was 13 - uitgehuwelijkt aan een telg uit een invloedrijk hertogdom. Verstandige huwelijkspolitiek leverde bondgenootschappen op. Italië was in die tijd een staatkundige lappendeken die bovendien belaagd werd door buitenlandse vorsten. En, anders dan nu, had de hoogste man in het Vaticaan wereldlijke macht. Lucrezia trouwde drie keer met een partner die haar pauselijke vader uitkoos. Tienertijd bestond niet! Wel tienerzwangerschappen! De bruidegom was trouwens ook vaak minderjarig of zelfs een kind. 

Hoewel er geen bewijzen voorhanden zijn, heeft de dochter van Rodrigo Borgia tot op de dag van vandaag een vernietigende reputatie: gifmengster, intrigante, overspelige vrouw en zelfs incestpleger. Het verdient waardering dat de auteurs van dit boek niet kortzichtig zijn omgegaan met dit wel erg vrouwonvriendelijke imago. Manipulatie, buitenechtelijke pleziertjes en politieke moorden hoorden bij het ingesleten gedrag van de toenmalige (mannelijke) bestuurders. De Borgia-heren excelleerden op dat vlak!

De clichés doorprikt

Misschien hadden de 15de-eeuwers last van een vrouw met een sterke persoonlijkheid, iemand die weerstand bood. Dat is de Lucrezia die Marianne en Theo Hoogstraaten uitgewerkt hebben, een overtuigend personage dat met gemak in het hart van de lezer kruipt. Je smult van de krachtige dialogen, die een handelsmerk zijn van deze auteurs. De heldin die haar vader de pauselijke mantel uitveegt, voedt je rechtvaardigheidsgevoel... en weerspiegelt je revanchestemming.

Dit verhaal roept het beeld op van - de ook 15de eeuwse - Kenau Simonsdochter Hasselaer, de Alkmaarse onafhankelijke vrouw en zaakwaarnemer die door Tessa de Loo in de gelijknamige roman gerehabiliteerd werd. Helaas is kenau nog steeds een scheldwoord! Daarom is de titel 'De gifmengster' niet de juiste keuze. Hier staat het commerciële aspect op een ongenuanceerde en beschuldigende manier boven het inhoudelijke. Jammer! Laten we hopen dat de lezers met een verstandige blik naar Lucrezia kijken en beseffen dat, tot voor kort, de geschiedenis enkel door mannelijke stemmen verteld werd! 

★★★★

Engel van Mesopotamië - Brenda Meuleman

Een vleugellamme engel !

Kun je een recensie beginnen met een lange, diepe zucht? Een zucht die zegt dat je je verheugd hebt op een boek dat niet bracht wat je verwachtte? Een zucht ook omdat kritische uitlatingen over een werkstuk dat zoveel tijd en moeite heeft gekost, je niet lekker zitten? Dat kan... maar eerlijkheid heeft ook een stem!

Veelbelovend uitgangspunt

Laten we beginnen bij het begin en de kansrijke invalshoek. We gaan naar het huidige Irak in de periode na de Eerste Wereldoorlog toen de Britten samen met de Arabieren de Ottomanen verdreven hadden. Het lag voor de hand dat Winston Churchill, die minister van Koloniën was, een mandaatgebied voor ogen had waarbij de aandacht vooral gericht was op de oliebronnen in Mosul. Maar economische activiteiten gedijen alleen bij politieke rust en dat was net het struikelblok in de streken rond Bagdad. Woestijnbewoners, Soennieten, Sjiieten, Koerden, Turken... vormden de heetgebakerde lappendeken die weinig voelde voor nationale eenheid. Omdat de afkeer van de Britten groot was dreigden gewelddadige confrontaties de samenleving te destabiliseren.

Haar tijd ver vooruit

In dit explosieve scenario vinden we Helen King, een doortastende avonturierster, bergbeklimster, archeologe en publiciste die haar hart verloren heeft aan het Midden-Oosten. Terwijl ze moet afrekenen met een gruwelijk schuldgevoel dat haar al een leven lang achtervolgt, probeert ze een evenwicht te vinden tussen trouw aan het thuisland en loyaal zijn aan haar nieuwe wortels. Deze fictieve figuur staat dicht bij de Britse ontdekkingsreizigster en oudheidkundige Gertrude Bell.

So far, so good...

Niet op de afspraak!

Is een interessante thematiek al het halve werk? Helaas niet. In tegendeel: het creatieve proces moet dan nog beginnen. De woorden die het verhaal schrijven moeten nog gevonden worden. En daar gaat het mis. De uitweidingen en zijpaden halen de lezer weg van de hoofdlijn, het plot kabbelt, de spanningsboog zakt voortdurend in, het geheel voelt rommelig aan, de beschrijvingen zijn langdradig, de karakters schuren veel te licht tegen de historische achtergrond... Voortdurend vraag je je af wanneer de auteur je op sleeptouw neemt. Bovendien zijn er teveel invalshoeken: kolonialisme, socio-culturele kwesties, vrouwenmishandeling, suffragettebeweging, armoede in de Engelse arbeidersmilieus, traumaverwerking... De bijbehorende personages strijden tevergeefs om een plek in deze roman. Er worden teveel verhalen in één boek verteld! Bijgevolg komt er niet één goed uit de verf.

Kwaliteit is herkenbaar

Als je pas een andere, veel betere historische roman hebt gelezen valt het gebrek aan kwaliteit nog meer op. Marianne en Theo Hoogstraten hebben met 'Amalia's erfenis' grote indruk gemaakt. Taal en stijl staan volledig in dienst van de plotspelers, de setting en de tijd! Hun research en de verliteraturing ervan zijn van een hoog niveau. De personages zijn gelaagd en beklijven. Strakheid en eenheid gaan hand in hand. Er is geen speld tussen te krijgen. Aan 'Engel van Mesopotamië' raak je een heel speldenkussen kwijt!

★★

Amalia's erfenis - M. Hoogstraaten, Th. Hoogstraaten

Alles voor de dynastie !

Voor alle duidelijkheid: dit verhaal gaat over de 17de eeuwse freule Amalia van Solms die huwde met prins Frederik Hendrik van Oranje en zo haar stempel kon drukken op het Haagse Hof van de stadhouder. De Nederlandse kroonprinses deelt alleen haar naam en iets van haar bloed met haar. 

Machtsbewuste Amalia

De overlevering heeft de Duitse gravin een pittig, ambitieus imago toebedeeld waarbij vriendschappen ondergeschikt zijn aan dynastieke doelstellingen. Bij dat laatste moet je je een sluwe huwelijkspolitiek voorstellen en het zich toeëigenen van taken die in die tijd niet vanzelfsprekend waren voor vrouwen. Die sturende natuur wordt door Marianne en Theo Hoogstraaten perfect in beeld gebracht! Als je hun andere historische fictie gelezen hebt, dan weet je dat dit auteurspaar zeer veel zorg besteedt aan research.

                       

Omdat historische verhalen altijd om een context vragen, krijg je inzicht in de delicate relatie tussen de stadhouder(s) en de Staten van Holland, een bestuurscollege dat ging over financiën, defensie en de benoeming van de stadhouder. Hoewel deze laatste invloedrijk kon zijn als legeraanvoerder, voelde hij zich toch een dienaar van de Staten. Om haar nageslacht onderdanigheid te besparen, heeft de eerzuchtige Amalia er alles aan gedaan om haar kinderen te koppelen aan Europese dynastieën, waaronder het Engelse koningshuis. Meer status, meer macht en minder bemoeienis van burgers, daar ging het haar om. De tijd was nog niet rijp voor een constitutionele monarchie!

Taaldirigenten

Taal en stijl zijn de instrumenten van schrijvers. In 'Amalia's erfenis' wordt dit literaire gereedschap voortreffelijk gehanteerd. De dialogen swingen, de protocollaire taal wisselt op een vanzelfsprekende manier af met informele communicatie. Gesprekken tussen familieleden verhullen bovendien de onderlinge meningsverschillen niet. Dat zorgt voor vinnige, geloofwaardige personages die zich thuis voelen op gala-avonden, bij een koninklijk bezoek of de ontvangst van gezanten maar ook harde klappen te verwerken krijgen.

Natuurlijke schoonheid?

De vrouw die door haar eigenzinnige persoonlijkheid boven haar functie uitsteeg, werd natuurlijk meermaals geportretteerd. Antoon van Dyck, Rembrandt en (volgens dit boek) Rubens kregen die prestigieuze opdracht. Maar of deze afbeeldingen de reputatie van Amalia als opvallend mooie vrouw bevestigen... is zeer de vraag. Vooral als je weet dat schilders hun opdrachtgevers graag een beetje vleiden. Hetzelfde zou je trouwens kunnen zeggen over de begeerde prins Frederik Hendrik. Voor hem geldt wellicht dat macht erotiseert!

★★★★1/2  

Alle tijden zijn onzeker - Joke van Leeuwen

Spraakverwarring tussen 

onbuigzame en vrije geesten !

 

'(De Buitenlandse) is niet bij machte het ritueel te veranderen, 

want ze is niet van zichzelf.'

De kloof tussen ontbering en rijkdom heeft op heel wat momenten in de geschiedenis geleid tot een explosie van geweld. Ook in de jaren voor de Franse Revolutie zorgen gore armoede tegenover adellijke luxe voor een klimaat van bitterheid dat een uitweg zou vinden in een gewapende opstand. Parijs kent onzekere tijden! 

Bovendien heerst er rond 1783, het jaar waarin deze roman zich afspeelt, een klimaat van onverdraagzaamheid, tunnelvisie en eigen gelijk. De Habsburgse koningin is vaak de kop van jut. Ze wordt denigrerend 'l'Autrichienne' genoemd, 'de Buitenlandse' in dit boek. Volgens veel burgers staat Marie Antoinette symbool voor de verspilzucht en het dédain van de bestuurders die zich niet bekommeren om het lijden van de grote onderklasse en het land meesleuren in eindeloze oorlogen. Deze ongenuanceerde denkers houden er geen rekening mee dat de echtgenote van hun koning van het boerenleven houdt, liefst eenvoudige mousselinejurken draagt, arme kinderen adopteert en heel veel aan liefdadigheid doet. 

De hooggeboren dienstbare

Dat deze, bijna ongeletterde, Oostenrijkse prinses net zoals het gepeupel geen stem heeft (zie citaat boven deze tekst), wordt niet begrepen.

Of zoals Joke van Leeuwen schrijft:

'... omdat haar moeder had bedacht dat ze uitgezonden moest worden naar een natie waar ze met een verlegen jonge kroonprins, ... als twee verzoenende naties in één bed moest gaan liggen.' 

Op dat moment wordt er slechts een begin gemaakt met de onvrijheid van de latere koningin.

Kortzichtigheid vind je ook bij bijbelvaste gelovigen die zich geen wereld buiten een dogmatische religie kunnen voorstellen. In tegenstelling tot de vrije geesten die kleine stappen zetten in de richting van de wetenschap, deelt de straatprediker Gaston zijn medeburgers op in godsgetrouwen en afvalligen. Hij 'kent de waarheid en al die anderen niet'. Bliksem is elektriciteit voor de ene, de toorn van de Almachtige voor de ander!

Een te vlak verhaal

'Alle tijden zijn onzeker' is geschreven in een zwierige, weelderige stijl die afwisselend de ratio, de zintuigen en de emoties laat spreken... of wat relativerende humor toevoegt. Toch verliest de auteur zich te vaak in uitdijende beschrijvingen in plaats van in te zetten op de voortgang van het verhaal en naar een climax toe te werken. Bovendien mis je confrontaties tussen personages en andere psychologische ontwikkelingen. Je hebt de indruk als een drone boven de stad te vliegen zonder ooit midden in het gewoel te landen.

Zoals de titel al suggereert heeft het verleden altijd met het heden te maken. Religieuze fanatici, simplistische denkers, ongecultiveerden die zich verliezen in complotdenken en anti-wetenschappelijke dwalingen, Capitoolbestormers, irrationele vaccinweigeraars enz. vinden hun gelijken in de eeuwen die achter ons liggen. Helaas is de mens niet in staat om te leren van de barbarij die deze burgers aanrichten! 

Literair eerbetoon

Tijdens de openingsshow van de Olympische Spelen in Parijs werd de Franse Revolutie gevierd met het nationale motto 'liberté, égalité, fraternité'... terwijl Marie Antoinette op de tonen van operamuziek naar de kerkers van de Conciergerie werd gebracht. In 1793 werd ze van daar naar de Place de la Concorde vervoerd waar even later haar hoofd onder de guillotine terecht kwam. De extremistische sansculottes die de revolutie aanjoegen hadden geen 'liberté' of 'fraternité' in gedachten voor de weerloze koningin! 

Gelukkig kunnen boeken een door pamfletten en spotprenten besmeurd imago oppoetsen!

★★★1/2

Imperium - Robert Harris

Pleiten in een Romeinse slangenkuil !

'Falen is de brandstof voor zijn ambitie.'

Als je in het oude Rome bestuursambitie had moest je indruk maken in de senaat en de rechtbank. Zeker als je niet van adel was. Daarom nam Marcus Tullius Cicero (106-43 v. Chr.), een begaafd advocaat en redenaar, de handschoen op tegen machtsbeluste senatoren en frauduleuze magistraten. 

Als openbaar aanklager maakt Cicero brandhout van de tirannieke gouverneur van Sicilië, Gaius Verres. Je kunt dit best een monsterproces noemen. Cicero pakt uit met een ongezien aantal Siciliaanse getuigen en kisten vol bewijsmateriaal dat hij op het eiland verzameld heeft. Met zijn legendarisch pleidooitalent breekt hij de macht van de corrupte senatoren en wint hij de steun van heel wat burgers. Deze overwinning betekent zijn grote doorbraak. De weg naar het allerhoogste ambt, het consulaat, ligt nu open. Maar in dit klimaat van haat en nijd moet voor elke trede op de politieke ladder flink gestreden worden. Vooral wanneer militairen zich met de macht gaan bemoeien... 

Republikein in hart en nieren

Bij Cicero ging het niet over de macht om de macht. Vanzelfsprekend was hij ambitieus, enigszins opportunistisch, niet wars van slimme  bondgenootschappen en zelfs van een beperkte vorm van spionage. Toch verloochende hij nooit de republikeinse waarden: de democratie en de rechtstaat. Sterker nog, het behoud van de republiek was de rode draad in zijn strijd. Hoewel de Romeinse bestuurscultuur niet uitblonk in efficiëntie en respect voor de burger, was er meer dan genoeg om voor te ijveren.

Dat dit boek barst van de weetjes en inzichten en bovendien de mens Cicero tot leven brengt, heeft niet alleen te maken met de pen van meesterverteller Harris maar ook met het zeer uitgebreide bronnenmateriaal waaruit geput kon worden. Naast wetenschappelijke studies over het oude Rome in het algemeen zijn er de werken en brieven van de politicus zelf. Deze nalatenschap werd verzameld en publiek gemaakt door zijn secretaris Tiro die lange tijd een huisslaaf was van de familie Cicero. Tiro had daar alle tijd voor want hij werd bijna honderd jaar! Hij is trouwens de verteller, de ik-figuur in dit boek. Robert Harris hoefde het Imperium-verhaal dus maar licht te fictionaliseren en dat is prettig voor de lezer die vooral in het echte Rome wil rondzwerven.   

Het verleden leeft verder

Mocht er toch iemand twijfelen aan het nut van historische verhalen, dan heeft Cicero zelf het antwoord: 

'Niet weten wat er voor je geboorte is gebeurd, is altijd een kind blijven.'

Deel twee en drie van deze trilogie wachten op jullie!

★★★★★

Zie ook de recensie 'Pompeii'

Bloedlijn - Simone Van der Vlugt

 De edelstenen op de kroon zijn voor Simone !

Weinig historici en historische fictieschrijvers voelen zich aangetrokken tot de minder complexe middeleeuwen. Maar als je de mens in zijn maatschappelijke en persoonlijke omgeving plaatst, vind je in eender welke tijd verhalen die aanspreken. 

In 'Bloedlijn' gaat Simone van der Vlugt naar de vrij onbekende 13de eeuw terug, een periode waarin er strijd woedde om de uitbreiding van het centrale gezag in het Duits-Roomse Rijk dat bestuurd werd door de Hollandse koning Willem. Hij nam het onder meer op tegen de vrijheidsgezinde West-Friezen en de opzijgeschoven dynastie van de Hohenstaufen. Maar een koning wil het liefst keizer worden, ook Willem. Zou de vorst de kroon kunnen bemachtigen die de Paus op het hoofd van alle nieuwbakken keizers zet? 

De tegenspeelster van deze hooggeboren man is Katelijne, een bierbrouwster uit Alkmaar. Hoe de levens van haar zoon en Willem's troonopvolger samenvloeien, ontdek je als dit verhaal zich helemaal ontvouwt.

Uit haar vorige historische romans en ook haar spannende boeken blijkt dat Simone van der Vlugt het schrijversvak helemaal in de vingers heeft. Haar gedisciplineerde research loont! Haar jarenlange ervaring met het structureren, stofferen, doseren en toewerken naar een climax, levert voortreffelijke kwaliteit op. Handeling en beschouwing gaan naadloos in elkaar op. Geen wonder dat je tussen de regels door leest dat ze de lat voor zichzelf erg hoog legt! 

Maar de lezer verleiden doe je met je personages. Je kunt ze bijvoorbeeld naar onze tijd halen en Katelijne voor zichzelf laten opkomen in een weinig vrouwvriendelijke wereld. Je kunt de moeder van de koning met kennis van zaken laten praten over politieke aangelegenheden, niet alleen in de middeleeuwen maar zelfs nog in de Napoleontische tijd en later een bijna-exclusieve mannenkwestie. Je kunt regentes Aleid laten ervaren dat er in diezelfde politiek bitter weinig ruimte is voor sentimenten... en je lezer twee kanten van deze medaille tonen. En je kunt spelen met bloedbanden die vaak tot ontroerende loyaliteit leiden maar het ook kunnen verliezen van egocentrisme en machtswellust.

Samen met 'Rode sneeuw in december' en 'Nachtblauw' hoort 'Bloedlijn' tot de top van Simone's historische werk!

Je verdiepen in een ver verleden bezorgt je een beter inzicht in de wereld waarvan je deel uitmaakt!

★★★★★