Alle tijden zijn onzeker - Joke van Leeuwen

Spraakverwarring tussen 

onbuigzame en vrije geesten !

 

'(De Buitenlandse) is niet bij machte het ritueel te veranderen, 

want ze is niet van zichzelf.'

De kloof tussen ontbering en rijkdom heeft op heel wat momenten in de geschiedenis geleid tot een explosie van geweld. Ook in de jaren voor de Franse Revolutie zorgen gore armoede tegenover adellijke luxe voor een klimaat van bitterheid dat een uitweg zou vinden in een gewapende opstand. Parijs kent onzekere tijden! 

Bovendien heerst er rond 1783, het jaar waarin deze roman zich afspeelt, een klimaat van onverdraagzaamheid, tunnelvisie en eigen gelijk. De Habsburgse koningin is vaak de kop van jut. Ze wordt denigrerend 'l'Autrichienne' genoemd, 'de Buitenlandse' in dit boek. Volgens veel burgers staat Marie Antoinette symbool voor de verspilzucht en het dédain van de bestuurders die zich niet bekommeren om het lijden van de grote onderklasse en het land meesleuren in eindeloze oorlogen. Deze ongenuanceerde denkers houden er geen rekening mee dat de echtgenote van hun koning van het boerenleven houdt, liefst eenvoudige mousselinejurken draagt, arme kinderen adopteert en heel veel aan liefdadigheid doet. 

De hooggeboren dienstbare

Dat deze, bijna ongeletterde, Oostenrijkse prinses net zoals het gepeupel geen stem heeft (zie citaat boven deze tekst), wordt niet begrepen.

Of zoals Joke van Leeuwen schrijft:

'... omdat haar moeder had bedacht dat ze uitgezonden moest worden naar een natie waar ze met een verlegen jonge kroonprins, ... als twee verzoenende naties in één bed moest gaan liggen.' 

Op dat moment wordt er slechts een begin gemaakt met de onvrijheid van de latere koningin.

Kortzichtigheid vind je ook bij bijbelvaste gelovigen die zich geen wereld buiten een dogmatische religie kunnen voorstellen. In tegenstelling tot de vrije geesten die kleine stappen zetten in de richting van de wetenschap, deelt de straatprediker Gaston zijn medeburgers op in godsgetrouwen en afvalligen. Hij 'kent de waarheid en al die anderen niet'. Bliksem is elektriciteit voor de ene, de toorn van de Almachtige voor de ander!

Een te vlak verhaal

'Alle tijden zijn onzeker' is geschreven in een zwierige, weelderige stijl die afwisselend de ratio, de zintuigen en de emoties laat spreken... of wat relativerende humor toevoegt. Toch verliest de auteur zich te vaak in uitdijende beschrijvingen in plaats van in te zetten op de voortgang van het verhaal en naar een climax toe te werken. Bovendien mis je confrontaties tussen personages en andere psychologische ontwikkelingen. Je hebt de indruk als een drone boven de stad te vliegen zonder ooit midden in het gewoel te landen.

Zoals de titel al suggereert heeft het verleden altijd met het heden te maken. Religieuze fanatici, simplistische denkers, ongecultiveerden die zich verliezen in complotdenken en anti-wetenschappelijke dwalingen, Capitoolbestormers, irrationele vaccinweigeraars enz. vinden hun gelijken in de eeuwen die achter ons liggen. Helaas is de mens niet in staat om te leren van de barbarij die deze burgers aanrichten! 

Literair eerbetoon

Tijdens de openingsshow van de Olympische Spelen in Parijs werd de Franse Revolutie gevierd met het nationale motto 'liberté, égalité, fraternité'... terwijl Marie Antoinette op de tonen van operamuziek naar de kerkers van de Conciergerie werd gebracht. In 1793 werd ze van daar naar de Place de la Concorde vervoerd waar even later haar hoofd onder de guillotine terecht kwam. De extremistische sansculottes die de revolutie aanjoegen hadden geen 'liberté' of 'fraternité' in gedachten voor de weerloze koningin! 

Gelukkig kunnen boeken een door pamfletten en spotprenten besmeurd imago oppoetsen!

★★★1/2

De laatste steen - M.J. Arlidge

Twee meiden met grote dromen !

'Ze vraagt zich af of de loyaliteit van het schoolplein 

haar blind heeft gemaakt voor de waarheid.'

 

Als rechercheur Jennie Whitmore de leiding krijgt over het onderzoek naar de moord op haar boezemvriendin Hannah, zo'n dertig jaar geleden, moet ze hard haar best doen om emoties en nuchterheid van elkaar te scheiden. Hoe dieper ze in het onderzoek geraakt, hoe heftiger de feiten die het dossier stofferen. Haar geloof in anderen krijgt een flinke dreun! 

Presteren onder druk

Jennie beseft dat 'als ze dit onderzoek tot het eind toe wil blijven leiden, ze zich zal moeten wapenen'! Ook tegenover haar chef die grote moeite heeft met het gedeelde (school)verleden van de rechercheur en het slachtoffer. Toch is Jennie van onschatbare waarde omdat haar herinneringen aan de tijd voor de moord haar in staat stellen onwaarheden te ontdekken in de verhalen van de getuigen. 

'De laatste steen' is een whodunit die opgebouwd is uit het voortschrijdend inzicht van de speurders. In een wat kale maar functionele taal neemt M.J. Arlidge je mee in een gedegen maar niet erg beklijvend plot. Deze auteur met naam en faam is geen begenadigd verteller. Een beetje kort door de bocht gezegd: een verhaal is meer dan een constructie! Met andere woorden, de structuur dringt zich een weg doorheen de fictie. Jammer dat het groot aantal verhoren en bijbehorende beschouwingen aan de wijdlopige kant zijn en de vaart uit de literaire handeling halen. Toch zorgt het slotakkoord voor een pluim op de hoed van de schrijver! Als een gruwelijk einde ook mooi en ontroerend kan zijn, dan is de ontknoping van 'De laatste steen' daar een voorbeeld van!

Waar het echt om gaat!

Als je afstand neemt zie je dat het ook een boek is over verloren dromen, ideaalbeelden die struikelen over de grens tussen jong zijn en volwassen worden. Hannah en Jennie wilden naar Londen vertrekken om het helemaal te gaan maken in de wereld van de modellen en de fotografie. Hannah was beeldschoon en Jennie kon met haar camera schoonheid creëren. Het ene meisje werd ingehaald door de tijd, het andere was niet sterk genoeg om de stap alleen te zetten. Dertig jaar later kan Jennie de schuldige(n) laten boeten en zichzelf verlossen van een deel van haar wroeging. Een hartsvriendin hoor je immers te beschermen! Omdat de fotografiedroom niet is doorgegaan kan Jennie nu zorgen voor gerechtigheid!

★★★1/2

Verdwenen - Willow Rose

Op zoek naar een kind dat niet bestaat !

'Ik schreeuwde niet omdat hij mijn baas was.

Hij dacht dat hij er recht op had.'

Van Amerikaanse verhalen verwacht je dat ze enigszins over de top zijn. Sneller, heftiger, de grenzen van de werkelijkheid oprekkend. Tenminste die van de Europese realiteit. Bij 'Verdwenen' is dat niet zo. De personages van Willow Rose wonen aan de kust van Florida tussen surfende pensionado's, opblaasboten voor kinderen en hardlopers met AirPods vol heupwiegende Cubaanse muziek. Zit hier wel een spannend plot in? Omdat de presentatietekst belooft dat het onderzoek van rechercheur Billie Ann naar de verdwijning van een jong meisje haar bij moerassen met wilde zwijnen en alligators brengt, mag je aannemen van wel.

Rillingen over je rug

Toch hangt er over het eerste deel van dit verhaal een zweem van simplisme. Je hebt de indruk dat je in een klas zit met leerlingen die een jaar jonger zijn. In de tweede helft van het boek gaat het tempo een beetje de hoogte in en wint de structuur aan eenheid en compactheid. Langzaam maar zeker ontstaat een huiveringwekkende intrige over de diepste duisternis in de menselijke ziel. Hoewel thrillerauteurs de verhaalelementen wat mogen uitvergroten, moet de geloofwaardigheid ervan altijd overeind blijven. Mocht je tijdens het lezen hieraan twijfelen - Willow Rose staat immers bekend om haar ongebreidelde verbeelding - dan dient deze geboren Kopenhaagse je van antwoord in haar nabeschouwing. 'Verdwenen' blijkt gebaseerd te zijn op een waar gebeurd verhaal... Dat is pas echt griezelig!

In de opener van deze Florida-reeks zet Willow Rose een gelaagde vrouwelijke rechercheur neer die op meer dan één front moet strijden. Stof genoeg voor een vervolgdeel!

★★★1/2

Wraaklust - Saskia M.N. Oudshoorn

Dertien in een dozijn !

 'Ik ben een duivel. Maar wel een lieve.

Zolang je ook lief voor mij bent.'

Katherine, het hoofdpersonage uit 'Wraaklust', is een getergde vrouw. Twee mannen hebben een giftige woede in haar wakker gemaakt: een stiefvader met vuile handjes en een echtgenoot die zijn vrouw mishandelt. En wie tot het uiterste wordt gedreven neemt het recht vaak in eigen hand! De vraag is of Kate daarmee weg komt...

Al snel blijkt dit verhaal de clichés op elkaar te stapelen: familieleden die in het verkeer omkomen, een vrouw van een voetballende Italiaanse macho, dames die een kledingwinkel runnen, het seksueel misbruik van een opvoeder, een begrafenis, een huwelijk enz. De volledige eerste helft van het boek wordt bovendien lam gelegd door eindeloze beschrijvingen van Kates gemoedstoestand en het nagenoeg afwezig zijn van de literaire handeling. Zelfs in de laatste hoofdstukken wordt het tempo nog afgeremd door descriptieve passages.

Gebrekkige romantechniek

Ook de structuur van het plot laat te wensen over! De lange achtergrondlijnen verdringen het hoofdverhaal. Bijgevolg kan dat laatste onvoldoende uitgewerkt worden en vindt de lezer er zijn plek niet in. Dit structurele onevenwicht is een onbegrijpelijke tekortkoming.

In 'Wraaklust' moet je de pluspunten met een vergrootglas zoeken. Dan kom je uit bij de taal die voorbeeldig is, de boosdoener die lang onder de radar blijft en de subtiele schoonheid van de cover. Kortom, deze spannende roman kan hooguit geïnteresseerden met weinig leeservaring en een zeer matig ontwikkelingsniveau boeien! 

★★

Mijlpalen - Sam Heughan

Een gesloopte acteur zonder kapsones !

'Hoewel ik soms het liefst onzichtbaar zou willen zijn, 

zou ik het ook vreselijk vinden om de man te zijn

 die zijn fans teleurstelt.'

Omdat de reisliteratuur sinds de coronatijd in elkaar gestuikt is, mag je blij zijn als er eens een stapboek verschijnt. Geen eenvoudig literair genre! Omdat voeten trage vervoermiddelen zijn en landschappen of dorpen niet om de twintig kilometer ingrijpend veranderen, is het een hele opdracht om de mee wandelende lezer geboeid te houden. Het is niet toevallig dat Twan Huys gesprekken met bekende Nederlanders (én Jane Goodall) heeft opgenomen in zijn boek 'Wandellust'.

A walk in de park?

Wat heeft de Schotse acteur Sam Heughan, die bekend is van de Netflix-serie Outlander, bewogen om de West Highland Way af te stappen? Het antwoord hierop is triviaal: een dagje onrustige verveling aan het begin van een week vakantie in zijn thuisland. De volgende ochtend gaat hij met een iets te zware rugzak maar ook met een stevige conditie op pad. De 96 golvende miles tussen Glasgow en Fort William zou je toch op een dag of vijf moeten kunnen overbruggen... is zijn manmoedig idee. De lezer fronst de wenkbrauwen!   

Als je met Halloween op het Britse platteland rondtrekt, kan het weer je behoorlijk parten spelen. Dag twee wordt een helletocht! Open hemelsluizen, waden door een moeras, glibberen en vallen, door veenpoelen ploegen, soppende voeten in verdronken schoenen... en een hallucinerende hongerklop. 'Opgeven Sam!', kreunt een stemmetje in zijn hoofd. Maar na een diepe nachtrust haalt de competitieve, volhardende man het van de opgever. 

 

Niets voor niets 

Die veerkrachtige en doelgerichte geest vind je ook in de tweede verhaallijn van dit boek. Waar Twan Huys pratende gasten uitnodigt, gaat Sam Heughan in gesprek met zichzelf. Herinneringen aan het kind, de tiener en de jong volwassene die hij was kleuren de persoonlijkheid van de veertiger die hij nu is. De rode draad is de toneelspeler die in al zijn vezels zit, het podium dat zijn thuis is, de verhalenverteller die zijn publiek wil raken. De West Highland Way én de moeizame weg naar de acteur die zijn plek gevonden heeft, hebben alles met elkaar gemeen. Fort William halen en gecast worden voor Outlander vormen het eindpunt van een weerspannig pad. Voor niets gaat alleen de zon op!

Met de structuur van 'Mijlpalen' zit het dus snor. Ook de beeldende taal en stijl, het nooit stil vallende vertelritme en de openheid van Sams persoonlijkheid maken dit boek tot een bijzondere leeservaring! Meewandelen met iemand die diep in zichzelf wil kijken, is een voorrecht! 

Zwammenpraatjes

Toch komt er zelfs aan overrompelende ervaringen een eind! Als Sam met paddestoelen begint te communiceren is het tijd om naar de bewoonde wereld terug te keren! Maar niet voor hij bekend heeft dat hij 'altijd op zoek is naar de volgende uitdaging aan de horizon'!

★★★★

Rosa en Björk - Satu Rämö

Meer dan fjordenromantiek ! 

'Het was waar dat je je kiezers makkelijker aan je kant kreeg 
met beloftes over een nieuwe sporthal dan over 

(de aanpak van) afvalwater.'

Ook in Hildur2 is de gelijknamige rechercheur nog steeds aan het werk in de IJslandse Westfjorden waar het weer ontembaar is en corrupte burgers even moeilijk in de hand te houden zijn. 

Gesjoemel met bouwprojecten is altijd en overal een lucratieve business! Daarom wil de gehaaide politicus/zakenman Hermansson het project rond de uitbreiding van de haven in Isafjördur er snel en zonder milieuvergunning doordrukken. Aanlegplaatsen voor cruiseschepen zouden bovendien andere commerciële activiteiten mogelijk maken. Maar dromen kunnen uiteenspatten! Als Herman Hermansson op een langlaufpad om het leven komt, ligt er een nieuwe misdaadzaak op de tafel van het kleine rechercheteam.  

Scherp als het moet...

Hoewel Satu Rämö klassiek georiënteerde misdaadromans schrijft, heeft haar stijl een frisse, eigenzinnige signatuur. In 'Rosa en Björk' is ze bovendien op een felle manier kritisch. Ze vaart uit tegen de toenemende illegale wapenhandel, het rioolwater dat in zee geloosd wordt, de doorverkochte visquota die miljardairs voorbracht, ultra-rijken die banken opkochten en de klanten misleidden. 's Lands wijs, 's lands eer', oordeelt ze cynisch! 

Daarnaast is er ook ruimte voor IJslandse legendes, zoals die over de schaapshoksluiper, en voor de natuur bij de poolcirkel. Door de strakke wind valt de regen in de Westfjorden altijd schuin naar beneden. En de surfende Hildur leert ons dat bij laag water de golven lang zijn terwijl ze bij vloed sneller breken. Bovendien is haar breiende - mannelijke - collega Jakob een leuke vondst, niet enkel omwille van het rustgevende getik van de naalden maar ook omdat de kennis van breipatronen een nuttig puzzelstukje oplevert voor hun speurtocht.

... genuanceerd als het kan

Satu Rämö bekommert zich altijd om de menselijke maat. Ook een schuldige kan getroffen zijn door groot onheil of machteloze onrechtvaardigheid. En een slachtoffer kan een immoreel verleden hebben. Er zijn heel wat grijszone's in onze samenleving!

De titel 'Rosa en Björk' verwijst naar de lang geleden verdwenen zusjes van Hildur, een pijnlijke herinnering die de rechercheur wil ophelderen en tegelijkertijd niet durft uit te klaren. Terwijl deze familiegeschiedenis verder wordt verteld in Hildur3 gaat de handwerkende Jakob in het deel dat zijn naam draagt erg donkere Kerstdagen tegemoet. Laat de vertaling maar snel komen!

★★★★

Spullen brengen - Jelle Brandt Corstius

 De troost van bijen !

'Je moet het naderende fascisme bestrijden 

wanneer het nog kan en dat is in het begin.'

Als journalist/schrijver Jelle Brandt Corstius beseft dat hij al meer dan een jaar verslag doet van de oorlog in Oekraïne zonder ooit in het land te zijn geweest, begint zijn geweten te knagen. Wanneer collega Jaap Scholten hem even later vraagt of hij wil helpen met het brengen van hulpgoederen naar Kyiv, hoeft hij niet lang na te denken. Dat betekent wel dat hij zich niet meer kan beroepen op neutraliteit, een grondbeginsel van onafhankelijke journalistiek. Maar oorlog breekt wetten!

Conflicten hebben veel gezichten

Tijdens de lange rit naar Lviv en verder naar Kiyv heeft Jelle alle tijd om stil te staan bij het haast ongrijpbare fenomeen oorlog en de barst in zijn ziel die het conflict veroorzaakt heeft. De Westerse solidariteit, die voor veruit de meesten van ons vanzelfsprekend is, laat weinig ruimte voor zijn jarenlange Ruslandliefde. Zijn tweede thuisland is fout in deze oorlog. Met je verstand kun je daarbij maar hoe leg je dat uit aan je hart?

De reis en de oorlog zetten sowieso je emoties op scherp. Ook die van betrokken buitenstaanders zoals lezers. Zowel de maatschappelijke achtergronden als de getuigenissen van mensen die op zijn pad komen, ontroeren je in hoge mate: Russische kleuters die op school leren hoe ze een kalashnikov uit elkaar moeten halen en weer in elkaar zetten, de ambulancier Michajlo die in een aftands Volkswagenbusje doden en gewonden vervoert, de Nederlandse pitmaster die elke dag opnieuw kilo's vlees barbecuet voor de frontsoldaten of Iryna die haar huis moest delen met Boerjaten. Deze Siberiërs wisten niet wat ze kwamen doen in Oekraïne maar namen bij hun vertrek wel de halve huisraad mee!

Even aan de oorlog ontsnappen

Een opvallend detail uit het boek is de bijentherapie die blijkbaar bij de plattelandstradities hoort. Een tijdje bovenop een bijenkast liggen zou een helend effect hebben. Als je 'Grijze bijen' van Andrej Koerkov gelezen hebt denk je wellicht dat deze kuur een surrealistisch of absurdistisch stijlelement is. Uit 'Spullen brengen' blijkt dat je gewoon in de tuin van een dorpeling een bijenbehandeling kunt krijgen!

Of deze reis de neutraliteit van Jelle Brandt Corstius heeft beschadigd, is een vraag die niet hoeft te verontrusten. Ook collaborerende Oekraïners spelen een rol in dit boek. Een scherpe, geoefende geest blijft altijd kritisch! En morele waarden moeten hun zegje kunnen doen!

★★★★

Zie ook de recensie van 'Konvooi' - Tommy Wieringa

De schreeuw van de reiger - Ann Cleeves

Een avontuurlijk web voor lezer en speurder !

'Wij hadden de indruk dat hij meer om zijn idealen gaf dan om ons.'

Als Nigel Yeo, de voorzitter van een patiëntenvereniging, zich actief gaat bemoeien met het functioneren van zorginstellingen, brengt dat spanningen met zich mee. Na de zelfmoord van een labiele patiënt loopt de hulpverlening bovendien forse imagoschade op. In hoeverre is de moord op Nigel vanuit deze conflictsituatie te verklaren? Over die vraag buigt het rechercheteam van Matthew Venn zich in dit tweede deel van de nieuwe Ann Cleeves-reeks. 

Vakvrouw
Zoals je van deze schrijfster mag verwachten is ook dit verhaal voorbeeldig opgezet en uitgewerkt! Artificial intelligence is geen concurrentie voor het Cleeves-talent;-) Haar plots zijn altijd rijkelijk gestoffeerd en vormen een geïntegreerd geheel, haar personages zijn gelaagd en dus niet makkelijk te doorprikken, haar maatschappelijk engagement is invoelbaar. 

Als je vanuit een helikopterperspectief naar dit verhaal kijkt, dan zie je de verarming van het Engelse platteland waarvan gebruik en zelfs misbruik wordt gemaakt door kapitaalkrachtige stedelingen. Huizen en boerderijen worden opgekocht, zelfs een verouderde zorginstelling kan met de hulp van de sloophamer veranderen in een boetiekhotel. Als je daarbij nog de horden toeristen telt die de paden over de hei in beslag nemen of zich vanuit hun SUV vergapen aan de met rozen versierde cottages, dan kun je je de vernedering en verbittering van de locale bewoners voorstellen. 

Meer dan spanning

Hoewel de boeken van Ann Cleeves tot het detectivegenre behoren, zijn ze nooit enkel plot gedreven. Buiten de maatschappelijke relevantie bieden ze ook een psychologische meerwaarde. Er is geen zwart-witgrens tussen de kwade geest(en) en de karakters zonder criminele intenties. Het gedrag van keurig ogende burgers wordt vaak gestuurd door egotripperij, eigenbelang, imagogevoeligheid en manipulatie... binnen en buiten het politieapparaat. Bovendien zijn veel mensen uitstekende acteurs! De rechercheurs moeten al hun sociale vaardigheden aanspreken om door de lichaamstaal en het discours van de ondervraagden heen te breken.  

Als uit de wirwar van verbanden en motieven uiteindelijk de moordenaar tevoorschijn komt, keert de rust terug in North Devon en kan speurder Matthew Venn weer het strand op om naar het rauwe gekras van de reigers te luisteren!

★★★★1/2

Zie ook de recensie van 'De roep terug'